Abdülhamid albümleri: Kongre Kütüphanesi ve British Library'ye giden 1.800 fotoğraf

1893 ve 1894'te Sultan II. Abdülhamid, Amerika Birleşik Devletleri'ne ve İngiltere'ye alışılmadık bir hediye gönderdi: imparatorluğun okullarını, kışlalarını, hastanelerini, camilerini, fabrikalarını ve insanlarını gösteren yüzlerce fotoğraftan oluşan büyük albümler. Bu albümler bugün Washington'daki Kongre Kütüphanesi'nde ve Londra'daki British Library'de korunmaktadır. Abdülhamid'in bu hediyesi, Osmanlı'nın Batı'daki imajını düzeltmeye yönelik bilinçli bir girişimdi. Bu yazıda albümlerin nasıl hazırlandığını, içeriklerini, fotoğrafçılarını, İstanbul'daki Yıldız albümleriyle ilişkisini ve bu koleksiyonların bugün nasıl kullanıldığını ele alıyoruz.

Neden fotoğraf?

19. yüzyılın sonunda Avrupa ve Amerika basınında Osmanlı İmparatorluğu, sıklıkla geri kalmış, dağılmakta olan bir devlet olarak tasvir ediliyordu. "Avrupa'nın hasta adamı" ifadesi, bu bakışın sembolü hâline gelmişti. Abdülhamid, bu imajı değiştirmek için fotoğrafın gücünden yararlanmak istedi. Padişah, kendisi Yıldız Sarayı'ndan pek çıkmamasına rağmen, imparatorluğu fotoğraflar aracılığıyla izlemeyi seviyordu. Saray, imparatorluğun dört bir yanında fotoğraf çektiriyor ve bu fotoğrafları albümler hâlinde topluyordu.

Kongre Kütüphanesi'ne giden albümler

1893'te Abdülhamid, Amerika Birleşik Devletleri'ne 51 albüm gönderdi. Bu albümlerde yaklaşık 1.800 fotoğraf bulunuyordu. Albümler, aynı yıl Chicago'da düzenlenen Dünya Kolomb Sergisi ile de ilişkili bir zamanda Amerika'ya ulaştı. Benzer bir set, 1894'te İngiltere'ye, British Museum'a gönderildi; bu set bugün British Library'dedir. Kongre Kütüphanesi'ndeki albümler, 20. yüzyılın başlarından itibaren kütüphanenin Baskı ve Fotoğraf Bölümü'nde korunmaktadır ve dijitalleştirilerek internette açık erişime sunulmuştur.

Albümlerde neler var?

Albümlerin içeriği özenle seçilmişti. Fotoğraflarda modern okullar ve öğrencileri, askerî okullar, kışlalar, hastaneler, yeni inşa edilmiş hükümet binaları, fabrikalar, itfaiye, gemiler ve demiryolları yer alır. Kız okullarının öğrencileri, askerî öğrencilerin jimnastik eğitimi, tıp fakültesindeki laboratuvarlar gibi görüntüler, imparatorluğun modernleşmesini göstermeyi amaçlıyordu. Bunların yanında İstanbul'un camileri, türbeleri, çeşmeleri ve Osmanlı tarihî eserleri de albümlerde yer aldı.

Fotoğrafların önemli bir özelliği, insanları gösterirken düzeni ve disiplini vurgulamasıdır. Öğrenciler sıra hâlinde dizilmiş, askerler tören kıyafetleri içinde poz vermiştir. Bu fotoğraflar, Osmanlı'nın kendini nasıl görmek istediğini anlamak için çok değerli belgelerdir.

Fotoğrafçılar

Albümlerdeki fotoğrafların bir kısmı, İstanbul'un ünlü ticari stüdyolarına aitti. Abdullah Biraderler ve Sébah & Joaillier gibi stüdyolar, bu albümler için fotoğraf çekti. Ayrıca askerî okullarda yetişmiş Osmanlı subay fotoğrafçıları da çalıştı. Bunların en bilinenlerinden biri Ali Rıza Paşa'dır. Askerî fotoğrafçılar, özellikle kışlaları, askerî okulları ve yapıları belgeledi. Böylece albümler, hem ticari stüdyoların hem de devlet fotoğrafçılarının ortak eseri oldu.

Yıldız albümleri

Amerika ve İngiltere'ye gönderilen albümler, Abdülhamid'in çok daha büyük fotoğraf koleksiyonunun yalnızca bir parçasıydı. Padişahın Yıldız Sarayı'nda topladığı albümler, bugün İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'nde korunmaktadır. Yıldız albümleri olarak bilinen bu koleksiyon, yüzlerce albüm ve on binlerce fotoğraftan oluşur. Bu fotoğraflarda imparatorluğun farklı şehirleri, yapıları, insanları ve olayları yer alır. Yıldız albümleri, Osmanlı'nın son döneminin görsel tarihini yazmak için en zengin kaynaklardan biridir.

Albümlerin içeriği

Abdülhamid albümleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun 19. yüzyılın sonundaki görünümünü kapsamlı bir şekilde belgeler. Albümlerde okullar, kışlalar, hastaneler, fabrikalar, camiler, köprüler, limanlar ve demiryolları gibi yapılar yer alır. Öğrencilerin, askerlerin, itfaiyecilerin ve hastane personelinin grup fotoğrafları da albümlerin önemli bir kısmını oluşturur. Bu fotoğraflar, Abdülhamid'in modernleşme politikalarının ve devletin yeni kurumlarının görsel bir kaydıdır. Kız okullarındaki öğrencilerin fotoğrafları, dönemin eğitim politikalarını anlamak açısından özellikle dikkat çekicidir.

Albümlerin amacı

Tarihçiler, albümlerin Amerika ve İngiltere'ye gönderilmesini, Abdülhamid'in Osmanlı İmparatorluğu'na dair olumsuz Avrupa imgesini düzeltme çabasının bir parçası olarak yorumlar. 19. yüzyılın sonunda Avrupa ve Amerika basınında, Osmanlı İmparatorluğu sıkça geri kalmış ve çöküş içinde bir devlet olarak gösteriliyordu. Albümler, bu imgeye karşı modern okulları, düzenli orduyu ve gelişen şehirleri gösteren bir yanıt olarak hazırlandı. Kongre Kütüphanesi, bu albümleri bugün dijital olarak erişime açmıştır ve araştırmacılar albümlerdeki fotoğraflara çevrimiçi ulaşabilmektedir.

Bugünkü kullanım

Kongre Kütüphanesi'nin albümleri dijitalleştirmesi, araştırmacılar için büyük bir kolaylık sağladı. Bugün dünyanın her yerinden tarihçiler, mimarlar ve sanat tarihçileri bu fotoğraflara internetten ulaşabilir. Fotoğraflar, yıkılmış yapıların eski hâllerini, kıyafetleri, okul hayatını ve şehir dokusunu incelemek için kullanılır. Tarihçi William Allen, 1984'te bu albümler üzerine bir makale yayımlayarak koleksiyonu daha geniş bir okur kitlesine tanıttı. Türkiye'de de bu albümlerden seçmeler, çeşitli sergi ve kitaplarla tanıtıldı.

Fotoğrafla yazılan bir imparatorluk portresi

Bize göre Abdülhamid albümleri, Osmanlı'nın modern iletişim araçlarını nasıl kullandığını gösteren öncü bir örnektir. Padişah, diplomatik mektuplar ve elçiler yerine fotoğrafları konuşturdu. Bu albümlerin Washington ve Londra'da korunması, bugün onları dünyanın her yerinden erişilebilir kıldı. Ancak bu fotoğraflara bakarken, gösterilenler kadar gösterilmeyenleri de düşünmek, onları doğru okumanın şartıdır.

II. Abdülhamid'in albümleri, bir hükümdarın ülkesini dünyaya nasıl tanıtmak istediğinin özenle seçilmiş bir sergisidir. Okullar, kışlalar, hastaneler, fabrikalar ve düzenli üniformalarıyla öğrenciler, Avrupa basınında sıkça yer alan 'hasta adam' imgesine karşı bir cevap niteliğindeydi. Fotoğrafların büyük kısmında yoksulluk, yangın yerleri ya da isyan bölgeleri görünmez; bu seçicilik, albümleri bir propaganda aracı olarak okumayı gerektirir. Ancak propaganda amacı taşımaları, belge değerlerini azaltmaz: aynı fotoğraflar bugün yıkılmış yapıların, kaybolmuş kıyafetlerin ve değişen şehir manzaralarının neredeyse tek görsel kaydıdır. Albümlerin dijital ortamda herkese açılması, araştırmacılara İstanbul'dan Bağdat'a uzanan bir coğrafyayı tek bir koleksiyon üzerinden karşılaştırma imkânı verir. Bu albümler, görüntünün de bir belge olarak eleştirel okunması gerektiğini öğretir.