Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'nin Türkçe yazmaları

İngiltere'nin Oxford şehrinde bulunan Bodleian Kütüphanesi, Avrupa'nın en eski ve en köklü kütüphanelerinden biridir. 1602 yılında Sir Thomas Bodley'nin girişimiyle yeniden kurulan kütüphane, kuruluşundan itibaren Doğu dillerinde yazılmış eserleri de toplamaya başladı. Bugün kütüphanenin Doğu koleksiyonları arasında Arapça, Farsça, İbranice ve Türkçe pek çok değerli yazma bulunur. Türkçe yazmalar, sayı bakımından Arapça ve Farsça koleksiyonlardan daha küçük olsa da Osmanlı tarihi, edebiyatı ve dili açısından dikkat çekici eserler içerir. Bu yazıda Bodleian'ın Türkçe yazmalarının nasıl toplandığını, hangi koleksiyonlardan geldiğini ve araştırmacılar için taşıdığı önemi ele alıyoruz.

Bodleian Kütüphanesi'nin kuruluşu

Oxford Üniversitesi'nin kütüphanesi, on beşinci yüzyılda kurulmuş, ancak on altıncı yüzyılın ortalarında büyük ölçüde dağılmıştı. Diplomat ve âlim Sir Thomas Bodley, kütüphaneyi yeniden kurmak için büyük bir çaba gösterdi. Kendi servetini harcayarak binayı onarttı, kitaplar satın aldı ve dostlarından bağışlar topladı. Kütüphane, 1602 yılında yeniden açıldı ve kurucusunun adıyla anılmaya başladı. Bodley, kütüphanenin yalnızca Latince ve Yunanca eserleri değil, Doğu dillerinde yazılmış eserleri de toplaması gerektiğine inanıyordu.

On yedinci yüzyılda İngiltere'de Doğu dillerine ve kültürlerine ilgi giderek arttı. Oxford'da Arapça ve İbranice dersleri verilmeye başlandı. Levant Şirketi aracılığıyla Halep ve İstanbul gibi şehirlerle kurulan ticari ilişkiler, Doğu dillerinde yazılmış kitapların İngiltere'ye ulaşmasını kolaylaştırdı. Bu dönemde pek çok âlim ve din adamı, Doğu'ya giderek yazma eserler topladı ve bu eserleri Oxford'a getirdi.

Koleksiyonların oluşumu

Bodleian'ın Doğu koleksiyonlarının oluşmasında birkaç büyük bağış ve satın alma belirleyici oldu. Canterbury Başpiskoposu William Laud, on yedinci yüzyılın ilk yarısında Doğu dillerinde yazılmış çok sayıda yazmayı kütüphaneye bağışladı. Halep'te uzun yıllar papaz olarak görev yapan Edward Pococke, Arapça öğrenmiş ve Doğu'dan pek çok yazma getirmişti. Onun koleksiyonu, 1692 yılında kütüphane tarafından satın alındı. Pococke koleksiyonu ağırlıklı olarak Arapça eserlerden oluşur; Türkçe eserlerin sayısı azdır.

Yine Halep'te papazlık yapan Robert Huntington'ın topladığı yazmalar da kütüphaneye kazandırıldı. Dublin Başpiskoposu Narcissus Marsh'ın koleksiyonu ise 1714 yılında Bodleian'a geldi. Marsh koleksiyonu, on sekiz Türkçe eser içerir. Bu koleksiyonlar, Bodleian'ın Türkçe yazmalarının çekirdeğini oluşturdu. Sonraki yüzyıllarda başka bağış ve satın almalarla Türkçe koleksiyon genişledi.

Türkçe yazmaların içeriği

Bodleian'daki Türkçe yazmaların sayısı beş yüzün altındadır ve bunların büyük çoğunluğu Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştır. Koleksiyonda tarih kitapları, divanlar, dinî eserler, sözlükler, gramer kitapları ve mektup örnekleri bulunur. Tarih eserleri arasında Osmanlı hanedanının tarihini anlatan kroniklerin nüshaları dikkat çeker. Örneğin MS Marsh 409 numaralı yazma, Osmanlı hanedanının tarihini II. Mehmed dönemine kadar anlatan bir eserdir. Bu tür nüshalar, erken Osmanlı tarih yazıcılığının farklı rivayetlerini karşılaştırmak isteyen araştırmacılar için önemlidir.

Koleksiyonda ayrıca Osmanlı şairlerinin divanlarının nüshaları, tasavvufi eserler ve ilmihal kitapları yer alır. On yedinci yüzyılda Avrupa'da Türkçe öğrenmek isteyenler için hazırlanmış sözlük ve gramer çalışmalarıyla ilgili yazmalar da bulunur. Bu eserler, Avrupalıların Osmanlı dilini ve kültürünü nasıl tanımaya çalıştığını göstermesi bakımından da ilginçtir.

Şerefnâme ve minyatürlü yazmalar

Bodleian'ın Doğu koleksiyonlarında, Osmanlı tarihine dair minyatürlü yazmalar da bulunur. Bunlardan biri, Bitlis beyi Şerefhan'ın Farsça olarak yazdığı ve Kürt beyliklerinin tarihini anlatan Şerefnâme'nin 1597 tarihli nüshasıdır. Elliott koleksiyonunda yer alan bu nüsha, Osmanlı padişahlarının hayatından sahneleri de içeren minyatürleriyle dikkat çeker. Minyatürlerden biri, 1481 yılında II. Bayezid'in İstanbul'da tahta çıkışını gösterir. Bu nüsha Farsça olsa da Osmanlı tarihi ve sanatı açısından değerli bir eserdir.

Oxford'da Doğu dilleri öğretimi

Bodleian'ın Doğu koleksiyonlarının büyümesi, Oxford'da Doğu dilleri öğretiminin gelişmesiyle paralel ilerledi. William Laud'un desteğiyle Oxford'da Arapça kürsüsü kuruldu ve bu kürsünün ilk hocası Edward Pococke oldu. Pococke, Halep'te geçirdiği yıllarda edindiği dil bilgisini öğrencilerine aktardı ve Arapça metinlerin yayımlanmasına öncülük etti. Kütüphanedeki yazmalar, bu öğretimin en önemli malzemesiydi. Öğrenciler ve âlimler, Arapça, Farsça ve Türkçe metinleri bu yazmalar üzerinden inceledi. Böylece Bodleian, yalnızca kitapların saklandığı bir yer değil, Doğu dilleri ve kültürleri üzerine yapılan çalışmaların merkezi hâline geldi.

Kataloglar ve dijitalleşme

Bodleian'ın Türkçe, Farsça ve Hindustani yazmaları, on dokuzuncu yüzyılın sonunda Eduard Sachau ve Hermann Ethé tarafından hazırlanan bir katalogda tanıtıldı. Bu katalog, uzun yıllar araştırmacıların başlıca başvuru kaynağı oldu. 2003 yılında ise Türkçe yazmalar için ek bir katalog yayımlandı. Bu katalog, önceki katalogda yer almayan ya da sonradan kütüphaneye gelen eserleri de tanıttı.

Günümüzde Bodleian, Doğu yazmalarının bir bölümünü dijital ortama aktararak araştırmacıların kullanımına sunmaktadır. Kütüphanenin dijital koleksiyonlarında Türkçe yazmalar için ayrı bir bölüm bulunur. Bu sayede araştırmacılar, Oxford'a gitmeden de bazı eserlerin sayfalarını inceleyebilir. Ayrıca Fihrist adlı çevrim içi katalog, İngiltere'deki kütüphanelerde bulunan İslam dünyasına ait yazmaların bilgilerini bir araya getirir.

Osmanlı araştırmaları için önemi

Bodleian'ın Türkçe yazmaları, Türkiye'deki büyük koleksiyonlarla karşılaştırıldığında küçük bir koleksiyondur. Ancak bu yazmaların bazıları, on altıncı ve on yedinci yüzyıllarda istinsah edilmiş eski nüshalar olduğu için metinlerin tarihini incelemek isteyen araştırmacılar açısından değerlidir. Ayrıca bu yazmalar, Osmanlı ile İngiltere arasındaki kültürel ve ticari ilişkilerin de tanıklarıdır. Bir yazmanın nasıl Halep'ten ya da İstanbul'dan Oxford'a ulaştığını izlemek, iki dünya arasındaki bağları anlamak için de ipuçları sunar.

Yazmaların sayfa kenarlarındaki notlar, mühürler ve sahiplik kayıtları da önemli bilgiler içerir. Bazı yazmalarda, eseri satın alan Avrupalı âlimin notları veya eserin önceki Osmanlı sahiplerinin mühürleri bulunur. Bu izler, bir kitabın yüzyıllar boyunca hangi ellerden geçtiğini ve hangi yollarla taşındığını gösterir.

Bodleian'ın Türkçe yazmalarını değerlendirmek: iki dünya arasında kitaplar

Bodleian Kütüphanesi'nin Türkçe yazmaları, Osmanlı kültürünün Avrupa'daki izlerini sürmek isteyenler için ilgi çekici bir koleksiyondur. Koleksiyon, büyük ölçüde on yedinci yüzyılda Halep ve İstanbul gibi şehirlerde yaşayan İngiliz âlim ve din adamlarının topladığı eserlerden oluşur. Laud, Pococke, Huntington ve Marsh gibi isimlerin koleksiyonları, bu eserlerin Oxford'a nasıl ulaştığını gösterir. Türkçe yazmaların sayısı Arapça ve Farsça koleksiyonlardan az olsa da, MS Marsh 409 gibi erken Osmanlı tarihine dair nüshalar araştırmacılar için değerlidir. Şerefnâme'nin minyatürlü nüshası ise Osmanlı tarihine dair görsel bir hazine sunar. Sachau ve Ethé'nin kataloğu ile 2003'te yayımlanan ek katalog, bu eserlerin tanınmasını sağladı. Dijitalleşme çalışmaları ise koleksiyonu dünyanın her yerindeki araştırmacılara açmaktadır. Bodleian'ın Türkçe yazmalarını anlamak, kitapların farklı kültürler arasında nasıl köprü kurduğunu ve Osmanlı'nın kültürel mirasının ne kadar geniş bir coğrafyaya yayıldığını görmek demektir.