Hilâl-i Ahdar'dan Yeşilay'a: 5 Mart 1920'de kurulan cemiyet ve 1934'te kamu yararı statüsü

İşgal İstanbul'unda kurulan bir cemiyet

Yeşilay, Türkiye'nin en köklü sivil toplum kuruluşlarından biridir. Cemiyet, 5 Mart 1920'de İstanbul'da Hilâl-i Ahdar, yani Yeşil Hilal adıyla kuruldu. Kuruluş tarihi, İstanbul'un İtilaf devletlerinin işgali altında bulunduğu, Anadolu'da ise Millî Mücadele'nin örgütlendiği günlere denk gelir. Cemiyetin kurulmasında, dönemin tanınmış ruh ve sinir hastalıkları uzmanı Dr. Mazhar Osman ve arkadaşlarının gayreti belirleyici oldu. Kuruluş, Şeyhülislam İbrahim Haydarizade Efendi'nin himayesinde ve Sultan Vahdettin'in izniyle gerçekleşti.
Cemiyetin kurulma gerekçesi, Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında alkol ve uyuşturucu kullanımının yaygınlaşmasıydı. İşgal yıllarında İstanbul'da bu maddelerin tüketimi artmış, özellikle gençler arasında yayılması kaygı uyandırmıştı. Cemiyetin kurucuları, bu bağımlılıkların toplumun direnç gücünü kırdığını düşünüyor ve buna karşı bir mücadele başlatmayı amaçlıyordu.

Mazhar Osman ve kurucu kadro

Cemiyetin ilk genel başkanı olan Mazhar Osman, Türkiye'de modern psikiyatrinin kurucuları arasında sayılır. Uzun yıllar İstanbul'daki ruh ve sinir hastalıkları hastanesini yöneten Mazhar Osman, alkol ve uyuşturucu bağımlılığının yol açtığı ruhsal ve bedensel hastalıkları yakından tanıyordu. Bu mesleki birikim, cemiyetin çalışmalarına güçlü bir tıbbi dayanak sağladı. Mazhar Osman, 1920'den 1945'e kadar cemiyetin genel başkanlığını yürüttü.

Cemiyetin genel kâtipliğini ise yine bir hekim olan Fahrettin Kerim Gökay üstlendi. Gökay, gençlik şubesinin de başkanıydı ve 1945'ten 1950'ye kadar cemiyetin genel başkanlığını yaptı. Kurucu kadronun hekimlerden oluşması, cemiyetin bağımlılıkla mücadeleyi bir halk sağlığı meselesi olarak ele almasında belirleyici oldu.

Ankara'daki içki yasağı

Hilâl-i Ahdar'ın kurulmasından kısa bir süre sonra Ankara'da açılan Büyük Millet Meclisi de alkol konusunu gündemine aldı. 28 Nisan 1920'de Trabzon mebusu Ali Şükrü Bey, ülkede içki üretimini ve tüketimini yasaklayan bir kanun teklifi verdi. Teklif, 14 Eylül 1920'de Men-i Müskirat Kanunu adıyla kabul edildi. Kanunun gerekçesinde, içkinin halk arasında yol açtığı zararların önlenmesi amacı öne çıkarılıyordu.

İçki yasağı, 1924'te yumuşatıldı ve alkollü içkilerin üretim ve satışı devlet denetimine bağlandı. Bu değişiklikten sonra Hilâl-i Ahdar, içkiyle mücadeleye dikkat çekmek için yayın faaliyetlerini artırdı.

Adın değişimi: Yeşil Hilal'den Yeşilay'a

Cemiyetin adı, Cumhuriyet döneminde dildeki değişime paralel olarak iki kez değişti. 1929'da Hilâl-i Ahdar adı, Türkçe karşılığı olan Yeşil Hilal biçimine dönüştürüldü. 22 Ocak 1936'da ise cemiyet, bugün de kullanılan Yeşilay adını aldı. Bu ad değişiklikleri, Atatürk döneminde Türkçenin sadeleştirilmesine yönelik çabaların kurum adlarına yansıyan örneklerinden biridir.

Yeşilay adı, cemiyetin simgesi olan yeşil hilali Türkçe bir sözcükle ifade ediyordu. Ad, kısa sürede halk arasında benimsendi ve cemiyet bu adla tanındı. Yeşilay Mecmuası da yıllar boyunca cemiyetin görüşlerini geniş kitlelere ulaştıran başlıca yayın organı olarak çıkmayı sürdürdü.

1934'te kamu yararına dernek statüsü

Cemiyet, 19 Eylül 1934'te, Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı ve İsmet İnönü'nün başbakanlığı döneminde kamu yararına çalışan dernek statüsü kazandı. Bu statü, cemiyetin faaliyetlerinin devlet tarafından kamu yararına hizmet olarak tanındığını gösteriyordu. Statü, cemiyete vergi muafiyetleri ve resmî kurumlarla iş birliği imkânları sağladı.

Kamu yararı statüsünün kazanılmasıyla cemiyetin çalışmaları genişledi. Maarif Vekâleti ile iş birliği içinde okullarda sağlık ve ahlak eğitimine destek veren etkinlikler düzenlendi. Halkevlerinin konferans salonlarında bağımlılığın zararlarını anlatan konuşmalar yapıldı.

Yeşil Gün ve Üzüm Bayramı

Cemiyet, halkı bilinçlendirmek için çeşitli sembolik etkinlikler de düzenledi. Her yıl kutlanan Yeşil Gün Bayramı'nda halka, içkinin sağlığa zararlı olduğunu hatırlatan yeşil hilal rozetleri dağıtıldı. Cemiyet, Cumhuriyet Bayramı etkinliklerinde de rozet dağıtarak çalışmalarını tanıtmaya çalıştı.

Yeşilay Genel Merkez Kurulu, her yıl Eylül ayının 20'sinden sonra gelen ilk pazar gününü Üzüm Bayramı olarak belirledi. Bu etkinlikte halka üzüm ve üzüm suyu tüketimi tavsiye edildi, bunların sağlık için içkiden çok daha faydalı olduğu anlatıldı. Cemiyet üyeleri, toplantılarda ve ziyafetlerde kadeh yerine su bardağı kaldırmayı bir gelenek haline getirdi.

Mazhar Osman'ın hekimlik yolu

Mazhar Osman, 1884'te İstanbul'da doğdu. Askerî Tıbbiye'den mezun olduktan sonra psikiyatri alanında uzmanlaştı ve Almanya'da çalışmalar yaptı. Darülfünun'da ruh ve sinir hastalıkları derslerini yürüttü; yetiştirdiği öğrenciler, Türkiye'de psikiyatrinin kurumsallaşmasında önemli roller üstlendi. 1927'de Bakırköy'de açılan ruh ve sinir hastalıkları hastanesinin ilk başhekimi oldu ve bu kurumu uzun yıllar yönetti. Bugün bu hastane onun adını taşır.

Mazhar Osman'ın hekimlik deneyimi, bağımlılığın bireysel bir zaaf değil, tedavi ve önleme gerektiren bir sağlık sorunu olduğu düşüncesini cemiyetin çalışmalarının merkezine yerleştirdi. Cemiyet, bağımlılar için hastaneler kurulmasını amaçları arasında saydı. Mazhar Osman 1951'de İstanbul'da öldü; adı, İstanbul Tıp Fakültesi'ndeki bir amfide ve Bakırköy'deki hastanede yaşamaya devam ediyor.

Cemiyetin yemini

Cemiyete asıl üye olarak katılanlar, bir yemin metnini kabul ediyordu. Bu metinle üye, cemiyette kaldığı sürece hekim reçetesiyle ilaç olarak verilenler dışında uyuşturucu maddeleri ve alkollü içkileri hiçbir şekilde kullanmamaya, cemiyete ve ülküsüne sadık kalmaya ve bu ülküyü yaymaya söz veriyordu. Yemin, cemiyetin üyelerinden yalnızca destek değil, kişisel bir örneklik de beklediğini gösteriyordu.

Gençlik çalışmaları ve uluslararası bağlantılar

Cemiyetin gençlik şubesi, öğrenciler arasında düzenlediği toplantılar, müsamereler ve piyeslerle öne çıktı. Gençlik şubesi, Türk gençliğini bağımlılıktan korumayı ve sağlıklı bir nesil yetiştirmeyi amaç edindi. Cemiyet, uluslararası alanda da içkiyle mücadele eden kuruluşlarla iş birliği yaptı, onların kongrelerine temsilciler gönderdi. Fahrettin Kerim Gökay, 3-5 Eylül 1946'da Brüksel'de toplanan uluslararası alkolizmle mücadele kongresinde Türkiye'yi temsil etti. 1943'te Maarif Vekâleti'nin kabul ettiği ahlak ilkelerini içeren kitapçık da cemiyet tarafından basılarak yurt geneline dağıtıldı.

Bir asırlık bağımlılık mücadelesi: değerlendirme

Hilâl-i Ahdar, 5 Mart 1920'de işgal altındaki İstanbul'da Mazhar Osman ve arkadaşlarının gayretiyle kuruldu. 1929'da Yeşil Hilal, 22 Ocak 1936'da Yeşilay adını alan cemiyet, 19 Eylül 1934'te Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı döneminde kamu yararına dernek statüsü kazandı. Kurucu kadrosunun hekimlerden oluşması, cemiyetin bağımlılıkla mücadeleyi bir halk sağlığı meselesi olarak ele almasını sağladı. Yayınları, rozetleri, Üzüm Bayramı gibi etkinlikleri ve gençlik çalışmalarıyla cemiyet, Cumhuriyet'in sağlıklı nesil hedefinin sivil toplumdaki en köklü temsilcilerinden biri oldu.