Atatürk'ün son yazına ait anlatılarda bir gemi adı sık geçer: Savarona. Dünyanın en büyük yatı olarak yapılan gemi, 1938'de satın alındı ve hasta olan Cumhurbaşkanı yazın önemli bir bölümünü onun güvertesinde geçirdi. Bu konuda yatın yapılışını, Türkiye'ye gelişini, Atatürk'ün gemideki günlerini ve sonraki yıllarını anlatımlardaki farklarla birlikte ele alıyoruz.
Bir Amerikalı için yapılan yat
Gemi, Brooklyn Köprüsü'nün mühendisi John A. Roebling'in torunu olan Amerikalı Emily Roebling Cadwalader için tasarlandı. Adı, Hint Okyanusu'nda yaşadığı söylenen efsanevi bir Afrika kuğusundan gelir; Türkçe anlatımda bu ad "Sava" ve "Rona" adlarının birleşimi olarak açıklanır. Gemi Hamburg'da Blohm & Voss tersanesinde yapıldı; omurgası 29 Temmuz 1930'da kızağa kondu. Maliyeti yaklaşık 4 milyon dolardı ve yat, Sperry jiroskoplu dengeleyicilerle donatılmıştı; 1949'da Jane's Fighting Ships onu suda yüzen en gösterişli yatlardan biri olarak anmıştı.
Cadwalader çifti yüksek vergiler yüzünden yatı ABD'ye götüremedi; gemi Almanya'da limanda bekledi. Bu dönemde Hans Albers ve Brigitte Helm'in oynadığı Alman bilimkurgu filmi "Gold"da mekân olarak kullanıldı. Şubat 1937'de satışa çıkarıldı. MV Savarona yatı, 2013Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: CeeGee. Dosya sayfası
Kaynaklarda fark
Anlatımlarda yatın yapım ve kullanımıyla ilgili birçok fark vardır. Bir anlatımda yatın 28 Mart 1931'de denize indirildiği, aynı anlatımın başka bir yerinde ise teknenin 28 Şubat 1931'de tamamlandığı söylenir; yabancı anlatımlarda 28 Şubat 1931 denize indirilme tarihidir. Uzunluk bir yerde 124,3 metre, öbüründe 136 metre olarak verilir (136 metre baş bodoslamadan kıça ölçüdür). Tasarımcı bir anlatımda Cox & Stevens, ötekinde Gibbs & Cox'tur. Film çekimi 1933, filmin gösterimi 1934 olarak geçer. Atatürk'ün gemide geçirdiği süre de farklıdır: anlatımlarda "elli gün", "54 gün" ve "altı hafta" gibi farklı süreler geçer.
23 Şubat 1938
Yat 23 Şubat 1938'de Türk hükûmeti tarafından 1,2 milyon dolara satın alındı ve sağlığı bozulmakta olan Atatürk'e hediye edildi. Bir hükûmet yetkilisinin sözlerine göre Ertuğrul yatı artık güvenli seferler yapamayacak durumdaydı ve deniz havasının Atatürk'e iyi geleceği düşünülüyordu. Yat 24 Mart 1938'de Southampton'da yapılan bir törenle teslim alındı; Türk bayrağını Londra Büyükelçisi Ali Fethi Okyar çekti. Gemi yapıldığı Hamburg tersanesinde iki ay bakım gördü, sonra Ertuğrul yatının süvarisi Said Özege yönetimindeki 45 kişilik mürettebatla Türkiye'ye getirildi ve 1 Haziran 1938'de Türkiye'ye vardı.
Gemideki günler
Yat İstanbul'a geldiğinde Atatürk onu görmeye Başbakan Celâl Bayar, Hasan Rıza Soyak, Celâl Tolgay, Kılıç Ali, Cevat Abbas, Salih Bozok ve İstanbul Valisi Muhittin Üstündağ ile gitti. Yatı o kadar beğendi ki karaya çıkmadan gemide kaldı. Bu sürede Romanya Kralı Carol dahil önemli konukları ağırladı ve Bakanlar Kurulu toplantıları yaptı. Başkanlık ettiği son Bakanlar Kurulu toplantısı, 9 Temmuz 1938'de Savarona'da yapılan ve ana konusu Hatay sorunu olan üç buçuk saatlik toplantıydı.
Sağlık durumu ağırlaşınca Atatürk 24 Temmuz gece yarısı Acar motoruyla yattan alınıp Dolmabahçe Sarayı'na götürüldü. 10 Kasım 1938'de öldü. Savarona, cenazesini İstanbul'dan İzmit'e taşıyan Yavuz zırhlısının ardındaki filoda yer aldı.
Yat İkinci Dünya Savaşı boyunca Boğaz'da Kanlıca Koyu'nda demirli kaldı. 27 Aralık 1947'de Meclis'te durumu tartışıldı ve satılması istendi; basının tepkisi üzerine satış gerçekleşmedi. 1951'de Deniz Kuvvetleri'ne devredildi ve "Güneş Dil" adıyla eğitim gemisine dönüştürüldü. Celâl Bayar1954'teki Yugoslavya ve 1955'teki Pakistan resmî ziyaretlerini bu gemiyle yaptı; İran Şahı ve Şahbanu Süreyya 1956'da gemide kaldı.
3 Ekim 1979'da Heybeliada'da demirliyken makine dairesinde çıkan ve 24 saat süren yangında salonlar ve kamaralar yandı; geriye neredeyse yalnız tekne kaldı. Yangının nedeni anlaşılamadı. Gemi 27 Temmuz 1986'da donanma envanterinden çıkarıldı. 1989'da 49 yıllığına iş insanı Kahraman Sadıkoğlu'na kiralandı; şirketi üç yıl süren ve yaklaşık 45 milyon dolara mal olan bir onarımla buhar türbinlerini söküp dizel motorlar taktı. Sözleşme 2013'te iptal edildi ve yat Kültür ve Turizm Bakanlığı'na geçti; 2019'da Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'na devredildi.
Ek bilgi
Yatta bir yüzme havuzu, bir hamam, ilk yapımdan kalma altın süslemeli büyük bir merdiven, bir sinema salonu ve Atatürk'e ayrılmış, onun kişisel eşyalarıyla döşenmiş bir kütüphane dairesi vardır. Görsellerden ilki yatın 2013'teki hâlini, ikincisi bir maketini gösterir.
Bir yatın son yaza sığan anlamı
Savarona'nın hikâyesinde bir gemiden çok bir dönemin ruh hali okunuyor. Dünyanın en büyük yatı olarak bir Amerikalı için yapılan gemi, birkaç el değiştirdikten sonra hasta bir Cumhurbaşkanı'nın son yazını geçirdiği yere dönüştü. Ertuğrul yatının yetersiz kalması ve deniz havasının iyi geleceği düşüncesi, alımın arkasındaki kaygının sağlıkla ilgili olduğunu açıkça gösteriyor.
Ayrıntılara gelince tablo bulanıklaşıyor. Denize indirilme tarihi, uzunluk, tasarımcı ve hatta Atatürk'ün gemide geçirdiği gün sayısı farklı biçimlerde aktarılıyor. Uzunluktaki farkın bir kısmı ölçümün nereden nereye yapıldığıyla açıklanabilir; ama tarihler ve süreler için böyle kolay bir açıklama yok. Elli gün, elli dört gün ve altı hafta birbirine yakın olsa da aynı değil.
Bu farklar olayın özünü değiştirmiyor. Atatürk'ün son yazının önemli bir bölümünü bu gemide geçirdiği konusunda anlatımlar birleşiyor. Geminin sonraki yıllarda yaşadıkları ise başka bir hikâyenin konusu.
Savarona'yı yalnızca lüks bir yat olarak görmek eksik kalır. O, bir liderin hastalığına karşı aranan son çarelerden birinin simgesi olarak da hatırlanmayı hak ediyor; güvertesindeki o son yaz, hikâyenin en insani bölümü olarak kalıyor.
#1
