Dolmabahçe Sarayı (1843–1856): Abdülmecid'in Boğaz kıyısındaki yeni sarayı ve Topkapı'dan taşınma

İstanbul'da Boğaz'ın Avrupa yakasında, Beşiktaş ile Kabataş arasında uzanan Dolmabahçe Sarayı, Osmanlı'nın son döneminin en büyük ve en görkemli sarayıdır. Saray, Sultan Abdülmecid tarafından yaptırıldı ve 1856'da kullanılmaya başlandı. Bu tarihle birlikte Osmanlı padişahları, yaklaşık dört yüzyıl boyunca yaşadıkları Topkapı Sarayı'ndan ayrılarak Boğaz kıyısındaki bu yeni saraya taşındı. Dolmabahçe, Osmanlı'nın Batı'ya açılan yüzünü simgeleyen bir yapı oldu.

Bu yazıda sarayın yapıldığı alanın tarihini, inşasını, mimari özelliklerini, maliyetini, Osmanlı yönetimindeki yerini ve sonraki hikâyesini anlatıyoruz. Konu, Osmanlı saray kayıtlarının, mimar ailesinin belgelerinin ve Avrupalı gezginlerin anlatımlarının yardımıyla izlenebilir.

Dolma bir bahçe

Sarayın adı, yapıldığı alanın hikâyesinden gelir. Bu alan, 17. yüzyılın başına kadar Boğaz'ın küçük bir koyuydu. Koy, zamanla doldurularak bir bahçeye dönüştürüldü ve "Dolmabahçe" adını aldı. Bu bahçede 17. ve 18. yüzyıllarda padişahlar için kasırlar ve köşkler inşa edildi. 19. yüzyılın başında burada "Beşiktaş Sahil Sarayı" adı verilen ahşap bir saray bulunuyordu.

Abdülmecid, bu eski sarayı yıktırarak yerine taştan, büyük ve modern bir saray yaptırmaya karar verdi. Sarayın inşası, 1843 civarında başladı ve yaklaşık on üç yıl sürdü.

Mimarlar

Dolmabahçe Sarayı'nın mimarları, Osmanlı'nın 19. yüzyıldaki en önemli mimar ailesi olan Balyan ailesinden Garabet Balyan ve oğlu Nikoğos Balyan'dı. Balyan ailesi, Ermeni kökenli bir aileydi ve birkaç kuşak boyunca Osmanlı sarayının mimarlığını yaptı. Bu aile, İstanbul'daki pek çok saray, cami ve kamu binasının mimarı oldu.

Mimari özellikleri

Dolmabahçe Sarayı, Avrupa'daki Barok, Rokoko ve Neoklasik üslupların Osmanlı mimari geleneğiyle birleştiği bir yapıdır. Sarayın Boğaz'a bakan uzun cephesi, yaklaşık 600 metre boyunca uzanır. Saray, üç ana bölümden oluşur: Devlet işlerinin yürütüldüğü Mabeyn-i Hümayun, büyük törenlerin yapıldığı Muayede Salonu ve padişahın ailesinin yaşadığı Harem-i Hümayun.

Sarayın en dikkat çekici bölümü, Muayede Salonu'dur. Bu salon, yüksek kubbesi ve devasa avizesiyle dikkat çeker. Salon, bayram törenleri ve önemli kabuller için kullanıldı. Sarayın içinde çok sayıda kristal avize, Avrupa'dan getirilen mobilyalar, halılar ve tablolar bulunur. Sarayın ünlü kristal merdiveni de ziyaretçilerin en çok ilgisini çeken yerler arasındadır.

Sarayda gündelik hayat

Dolmabahçe Sarayı, yüzlerce kişinin yaşadığı ve çalıştığı büyük bir yapıydı. Mabeyn bölümünde padişahın kâtipleri, yaverleri ve devlet görevlileri çalışırdı. Harem bölümünde padişahın annesi, eşleri, çocukları ve onlara hizmet eden kadınlar yaşardı. Sarayın mutfakları, ahırları, hamamları ve bahçeleri, ayrı birer çalışma alanıydı. Sarayın düzeni, Topkapı'dan devralınan teşrifat kurallarıyla Avrupa saray adabının bir karışımıydı.

Saray, yabancı devlet adamlarının ve elçilerin kabul edildiği yer olduğu için Osmanlı'nın dış dünyaya kendini gösterdiği bir sahne işlevi de görüyordu. Avrupalı gezginler ve diplomatlar, hatıratlarında sarayın salonlarını, avizelerini ve Boğaz manzarasını ayrıntılı biçimde anlattı. Bu anlatımlar, sarayın Avrupa kamuoyunda nasıl algılandığını gösteren önemli belgelerdir.

Saat kulesi ve cami

Sarayın yakınında, aynı dönemde inşa edilen yapılar da bulunur. Dolmabahçe Camii, Abdülmecid'in annesi Bezmiâlem Valide Sultan tarafından yaptırılmaya başlandı ve onun ölümünden sonra 1855 civarında tamamlandı. Sarayın girişindeki saat kulesi ise II. Abdülhamid döneminde, 1890'larda inşa edildi. Bu yapılar, sarayla birlikte Boğaz kıyısında bir yapı topluluğu oluşturur.

Maliyeti

Dolmabahçe Sarayı'nın inşası, devlete büyük bir maliyet getirdi. Sarayın yapıldığı yıllar, Osmanlı'nın Kırım Savaşı'na katıldığı ve ilk kez dış borç aldığı yıllardı. Bu dönemde sarayın büyük maliyeti, devlet maliyesi üzerinde ağır bir yük oluşturdu. Sarayın maliyeti, Osmanlı'nın son döneminde israf tartışmalarının sembollerinden biri haline geldi.

Osmanlı yönetimindeki yeri

Dolmabahçe Sarayı, 1856'dan itibaren Osmanlı padişahlarının resmî ikametgâhı ve devlet işlerinin yürütüldüğü yer oldu. Abdülmecid, Abdülaziz ve V. Murad, bu sarayda yaşadı. 1876'da Abdülaziz, bu sarayda tahttan indirildi.

II. Abdülhamid, tahta çıktıktan kısa süre sonra Dolmabahçe'den ayrılarak Yıldız Sarayı'na taşındı. Yıldız, Abdülhamid'in otuz üç yıllık saltanatı boyunca devletin yönetim merkezi oldu. Ancak Dolmabahçe, bu dönemde de önemli törenler için kullanılmaya devam etti. Abdülhamid'in 1909'da tahttan indirilmesinin ardından V. Mehmed Reşad ve VI. Mehmed Vahdeddin, Dolmabahçe'yi yeniden kullandı.

Cumhuriyet döneminde Dolmabahçe

Cumhuriyet'in ilanından sonra Dolmabahçe Sarayı, devletin İstanbul'daki misafirhanesi olarak kullanıldı. Atatürk, İstanbul'a geldiğinde bu sarayda kaldı. 10 Kasım 1938'de Atatürk, Dolmabahçe Sarayı'nda hayatını kaybetti. Saray, 1984'te müze olarak ziyarete açıldı ve bugün İstanbul'un en çok ziyaret edilen müzeleri arasında yer alıyor.

Topkapı'dan Boğaz'a uzanan bir dönüşüm

Dolmabahçe Sarayı'nın hikâyesi, Osmanlı'nın 19. yüzyıldaki dönüşümünün mimari bir ifadesidir. Topkapı Sarayı, avlular etrafında düzenlenen, içe kapalı bir yapıydı. Dolmabahçe ise Boğaz'a açılan uzun cephesiyle, Avrupa sarayları gibi dışa dönük bir yapıydı ve denizden bakan herkese kendini gösteriyordu. Padişahların Topkapı'dan Dolmabahçe'ye taşınması, yalnızca bir mekân değişikliği değil, aynı zamanda bir yönetim anlayışının değişmesiydi.

Sarayın inşası, Tanzimat döneminin reform idealleriyle de yakından ilişkiliydi. Abdülmecid, Avrupa devletleriyle eşit bir konumda olduğunu göstermek için Avrupa saraylarıyla yarışabilecek bir yapı inşa ettirdi. Ancak bu çaba, devletin mali sıkıntılarının arttığı bir döneme denk geldi ve sarayın maliyeti, sonraki yıllarda israf eleştirilerinin hedefi oldu.

Bugün Dolmabahçe Sarayı, Osmanlı'nın son döneminin en etkileyici tanıklarından biri olarak İstanbul'un en çok ziyaret edilen yerleri arasında yer alıyor. Sarayın salonlarında dolaşan ziyaretçiler, hem bir imparatorluğun son döneminin görkemini hem de bu görkemin arkasındaki zor koşulları birlikte görebiliyor. Boğaz'dan geçen bir vapurdan bakıldığında sarayın uzun beyaz cephesi, bir imparatorluğun son yüzyılında Avrupa ile kurduğu karmaşık ilişkinin taştan bir özeti gibi görünüyor.