Beşpınar Muharebesi (4-12 Kasım 1912): Yanya önünde erken kar ve Esat Paşa'nın durdurulan taarruzu

Yanya yolunun üzerindeki eski kale

Birinci Balkan Savaşı'nın Epir cephesinde, Yanya'nın güneyinde, Arta'dan gelen ana yolun üzerinde Venedik döneminden kalma eski bir kale vardı. Türkler bu yere Beşpınar, Yunanlar ise aynı anlama gelen Pente Pigadia, yani "Beş Kuyu" diyordu. Ekim 1912'nin son haftasında Yanya Kolordusu Komutanı Esat Paşa karargâhını bu kaleye taşıdı ve kısa süre sonra buradan, karşısındaki Yunan Epir Ordusu'na saldırdı. Taarruz, Yunan kayıtlarındaki eski takvime göre 22-30 Ekim, bugünkü takvime göre 4-12 Kasım 1912 arasında süren bir dizi çarpışmaya dönüştü.

Beşpınar Muharebesi'nin sonucunu belirleyen etkenlerden biri havaydı. Mevsiminden erken yağan kar, büyük bir Osmanlı taarruzunun yapılmasını engelledi. Yunan birlikleri altı gün boyunca mevzilerini korudu, Osmanlı kuvveti sonunda Pesta köyüne çekildi. Bu yazıda Esat Paşa'nın neden ileri bir hatta saldırmaya karar verdiğini, Anogi ve Briaskovo'daki çarpışmaları ve kışın cephe üzerindeki etkisini ele alıyoruz. Muharebe, Yanya kuşatmasından önceki dönemin Epir'deki en kayda değer çarpışmalarından biri olarak bilinir.

Epir'deki iki ordu

Yunanistan Ekim 1912'de iki orduyla savaşa girdi: Teselya Ordusu Makedonya'ya, Epir Ordusu ise Yanya yönüne yönelecekti. Korgeneral Konstantinos Sapuncakis komutasındaki Epir Ordusu yaklaşık 20.000 asker ve 30 toptan oluşuyordu. Bu ordunun görevi sınırlıydı: Teselya Ordusu'nun batı kanadını korumak ve sınırlı taarruzlar yapmak. Yanya'nın tahkimatını yarmaya gücü yetmezdi.

Karşısında, Esat Paşa (Bülkat) komutasında yaklaşık 35.000 asker ve 102 toptan oluşan Yanya Kolordusu vardı. Topların çoğu Yanya Müstahkem Mevkii'nde toplanmıştı. Şehrin güney yaklaşımlarını Bizani ve Kastrica kaleleri, batı ve kuzeybatıyı beş küçük tabya koruyordu. Yanya'ya giden bütün yollar Bizani'den görülebiliyordu. Tahkimat, Alman General Colmar von der Goltz'un rehberliğinde beton top yerleri, sığınaklar, siperler, dikenli teller, ışıldaklar ve makineli tüfek mevzileriyle güçlendirilmişti.

Arta'dan Preveze'ye: ilk hafta

Epir Ordusu 19 Ekim 1912 öğle saatlerinde Arta köprüsünü geçip Osmanlı topraklarına girdi ve gün sonunda Grivovo tepelerini aldı. 22 Ekim'de Osmanlı karşı taarruzu başladı ve 23-24 Ekim gecesi Yunan birlikleri Arta'ya doğru geri itildi. Ertesi gün yeniden toparlanan Yunan ordusu ileri çıktığında Osmanlı mevzilerinin boşaltıldığını gördü ve Filipyada'yı aldı. 1 Kasım'da Epir Ordusu, Yunan donanmasının İyon filosuyla birlikte Preveze'ye saldırdı ve şehir 3 Kasım'da Yunan birliklerinin eline geçti.

Preveze'nin kaybı, Esat Paşa'yı Yanya'nın güney yaklaşımlarını daha ileriden tutmaya yöneltti. Paşa, karargâhını Beşpınar'daki eski kaleye taşıdı ve kalenin onarılıp güçlendirilmesini emretti. Kale, Yanya'ya giden iki ana yoldan birine hâkimdi. Aynı sırada bölgedeki Çamlık Arnavutlarından silahlı yerel birlikler de toplandı.

4 Kasım: Anogi'deki ilk hücumlar

Yunan tarafı, Beşpınar karşısında Anogi çevresindeki Gura Tepesi'ne 3. Evzon Taburu ile 1. Dağ Bataryası'nı, Sklivani köyünün güneydoğusundaki Kipos Tepesi ile Pigadia köyü yakınındaki Lakka Tepesi'ne de 10. Evzon Taburu'nu yerleştirmişti. 4 Kasım sabahı saat 10.30'da Osmanlı topçusu Yunan mevzilerini dövmeye başladı. Beş taburluk bir Osmanlı kuvveti Anogi çevresinde Yunan batı kanadına karşı yayıldı. Öğleye doğru en sert noktasına ulaşan bir dizi hücum yapıldı. Öğleden sonra çarpışmalar durduğunda hatlarda bir değişiklik olmamıştı.

5 Kasım sabahı saat 10.00'da Aetorahi yönünden gelen bir Osmanlı taburu, Epir Ordusu'nun gerisine sızmak amacıyla Briaskovo'daki 1495 rakımlı tepeye baskın düzenledi. 10. Evzon Taburu'nun iki bölüğü ile 3. Evzon Taburu'nun bir bölüğü mevzilerini korudu ve karşı saldırıyla Osmanlı birliklerini geri itti. Anogi'ye yapılan Osmanlı saldırıları da püskürtüldü. Yunan doğu kanadına yönelen taarruz ise arazinin sarplığı yüzünden ilerleyemedi.

Erken gelen kış

Ardından hava beklenmedik biçimde değişti. Mevsimden erken yağan kar, Osmanlı kuvvetinin büyük bir taarruz düzenlemesini engelledi. Dağlık arazide top çekmek, ikmal taşımak ve birlikleri yer değiştirmek güçleşmişti. Çarpışmalar 12 Kasım'a kadar sınırlı çatışmalar hâlinde sürdü. Yunan birlikleri bu süre boyunca mevzilerini korudu. Osmanlı kuvveti sonunda taarruzu durdurarak Pesta köyüne çekildi. Yunan kayıtları muharebe boyunca 26 ölü ve 222 yaralı verdiklerini gösterir.

Beşpınar'dan Bizani'ye

Beşpınar'dan sonra Yanya çevresinde bir süre büyük çarpışma olmadı. Aralık başındaki Driskos Muharebesi'nde Osmanlı kuvvetleri sayıca üstün ve daha iyi donanımlı birliklerle Yunan Mecova Müfrezesi'ni yendi. Ancak Makedonya'daki Yunan harekâtının tamamlanması ve Selanik'in el değiştirmesiyle Epir Ordusu güçlü takviyeler aldı. Bizani tahkimatına yapılan saldırılar kış boyunca sürdü. 6 Mart 1913'te Esat Paşa, Yanya'yı teslim etti. Bizani'deki toplar, Yanya'nın savunmasının bir sembolü olarak kartpostallara kadar girdi.

Kar, kale ve zaman

Beşpınar Muharebesi, Balkan Savaşı'nın büyük cephelerine göre küçük ölçekli bir çarpışmadır, ama Epir cephesinin dengesini anlamak için önemlidir. Esat Paşa'nın taarruz kararı, Preveze'nin kaybından sonra Yanya'yı yalnızca surların arkasından savunmanın yetmeyeceği düşüncesine dayanıyordu. Sayıca üstün kolordunun ileri bir hatta inisiyatif alması, Yunan ordusunu Yanya'dan uzak tutmanın bir yoluydu.

Bu girişimi durduran şey yalnız Yunan evzonlarının direnci değil, dağlık arazi ve erken gelen kıştı. Taarruzun ilk iki günündeki baskınlar başarıya ulaşamayınca kar, Osmanlı kuvvetinin ikinci bir büyük hamle yapma imkânını ortadan kaldırdı. Kar altında kalan dağ yollarında ne top ne de erzak kolu rahatça hareket edebiliyordu; bu koşullar savunan tarafın işine yarıyordu, çünkü Yunan birlikleri mevzilerinde kalmakla yetinebiliyordu. Beşpınar'da kazanılamayan zaman, sonraki aylarda Yunan ordusunun Makedonya'dan gelen takviyelerle Yanya önünde toplanmasına yol açtı.

Bu çarpışma, Yanya'nın beş aylık savunmasının giriş bölümü olarak okunmalıdır. Esat Paşa'nın Bizani'de gösterdiği direnç, Beşpınar'da aranan sonucu Yanya'nın surlarında aramanın, yani zamanı uzatarak barış masasına daha güçlü gitmenin çabasıydı. Ancak Edirne, İşkodra ve Yanya'nın aynı kış kuşatma altında olması, tek tek kalelerin direncinin savaşın genel gidişini değiştirmeye yetmediğini gösterdi.