#1Mondros Mütarekesi (Mondros Ateşkes Antlaşması), Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Osmanlı İmparatorluğu ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan ateşkes belgesidir. Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf Bey (Orbay) tarafından, Limni adasının Mondros Limanı'nda demirli İngiliz Agamemnon zırhlısında 30 Ekim 1918 akşamı imzalandı. Kaynaklar bu antlaşmayla Osmanlı İmparatorluğu'nun fiilen sona erdiğini belirtir. Bu yazıda ateşkese giden günleri, müzakereleri, tepkileri ve ateşkesin nasıl uygulandığını ele alıyoruz.
Arka plan: Eylül-Ekim 1918
1918 sonbaharında Osmanlı'nın savaştaki durumu hızla kötüleşti. Filistin'deki İngiliz taarruzu karşısında Osmanlı orduları yenildi ve 1 Ekim'de Şam düştü. Daha önce, 29 Eylül'de Bulgaristan ateşkes imzalamıştı; bu ülkeye giren Fransız ve müttefik ordularının İstanbul'a yönelmesi ihtimali doğmuştu. Talat Paşa hükûmeti 5 Ekim 1918'de İngiltere ile ateşkes için ABD'nin arabuluculuğuna başvurdu. 8 Ekim'de Talat Paşa kabinesi istifa etti.
14 Ekim'de eski genelkurmay başkanlarından Ahmet İzzet Paşa yeni kabineyi kurdu. Bu kabinede, İttihatçı olduğu hâlde hükûmetin Almanya yanlısı savaş politikasına karşı çıkan ve İngiliz dostu olarak tanınan Rauf Bey Bahriye Nazırı oldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Olayın akışı: Midilli'den Mondros'a
18 Ekim'de Osmanlı'nın elinde esir bulunan İngiliz generali Townshend, Osmanlı'nın ateşkes şartlarını iletmek üzere bir gemiyle gizlice Midilli'ye gönderildi. 24 Ekim'de İngiliz hükûmeti Limni'deki Amiral Calthorpe'a ateşkes görüşmelerini başlatma yetkisi verdi. Hükûmetin görevlendirdiği Rauf Bey ertesi gün Zafer römorkörüyle Foça'dan Midilli'ye geçti; orada kendisini karşılayan bir İngiliz kruvazörüyle Limni'ye ulaştı. Müzakerelerde Rauf Bey'e Dışişleri Müsteşarı Reşat Hikmet Bey eşlik etti.
27 Ekim'den itibaren dört gün süren çetin müzakereler sonunda 30 Ekim akşamı anlaşma imzalandı. Ateşkes 31 Ekim öğle vakti başlayacaktı. 28 Ekim'de Fransız hükûmeti bir notayla müzakerelere katılmak istediğini bildirdi, ama İngiltere bu isteği dikkate almadı. Kaynaklar bunun nedenini, Osmanlı'nın savaşın bu aşamasında yalnız İngiltere ile fiilî çatışma içinde olmasıyla açıklar.
Mütareke 25 maddeden oluşur. En çok tartışılan hükümler şunlardır:
Yukarıdaki fotoğraf, ateşkesin yürürlüğe girdiği 31 Ekim 1918'de Adana'da çekilmiştir. Mustafa Kemal Paşa o gün Yıldırım Ordular Grubu komutanlığını Liman von Sanders'ten devraldı. Grup kısa süre sonra lağvedildi ve Mustafa Kemal Paşa 13 Kasım 1918'de, İtilaf donanmasının İstanbul önlerine demirlediği gün, İstanbul'a döndü.
Kimler vardı?
İstanbul kamuoyu hükümleri ağır buldu, ama genel bir iyimserlikle karşıladı. 1 ve 2 Kasım tarihli İstanbul gazeteleri daha çok İstanbul'da savaş ihtimalinin ortadan kalktığını vurguladı. Mustafa Kemal Paşa'nın görüşlerini yansıtan Minber gazetesi 1 Kasım'da şöyle yazıyordu: "Bir devletin küçülmüş bile olsa her hâlde bir siyasi mevcudiyet ve millî birlik muhafaza ederek böyle bir badireden kurtulabilmiş olması en büyük siyasi başarı sayılmalıdır."
Uygulama: İlk altı ay ve sonrası
13 Kasım 1918'de İtilaf donanmalarına ait bir filo İstanbul önlerine geldi. İtalya 22 Mart 1919'da 7. maddeyi gerekçe göstererek Antalya'yı tek taraflı olarak işgal etti. Kaynaklara göre bu olay, Paris'te İzmir'deki Yunan işgalinin kabul edilmesi ve Fiume'deki İtalyan taleplerinin reddedilmesiyle birlikte İtalya ile müttefikleri arasında bir diplomatik krize yol açtı; İtalya Nisan'da bir ay süreyle barış konferansını terk etti.
Bunun dışında ateşkesin ilk altı ayı büyük gerilim olmadan geçti. Bu nispi sessizlik Mayıs 1919 başında sona erdi: Paris Barış Konferansı, Mondros'ta verilmiş sözlere aykırı olarak İzmir'in Yunanlarca işgaline karar verdi. Aynı günlerde Osmanlı'nın birçok köşesi işgal edildi; Kars ve Batum'daki millî şura hükûmetleri İngilizlerce dağıtıldı.
Dünya savaşının sonu
Mondros, Birinci Dünya Savaşı'nı bitiren ateşkeslerden biridir. Aynı günlerde 24 Ekim'de Almanya'da ihtilal başladı, 3 Kasım'da Avusturya-Macaristan Villa Giusti Ateşkesi ile savaştan çekildi, 7 Kasım'da Alman imparatoru II. Wilhelm tahttan çekildi ve 11 Kasım'da Compiègne Ormanı'nda imzalanan ateşkesle Almanya yenilgiyi kabul etti.
Sonuçlar ve bugünkü anlamı
Kaynaklara göre Mondros, Türkiye Cumhuriyeti'nin sınırlarını belirleyen ilk uluslararası belge olarak da önem taşır. Misak-ı Millî'nin birinci maddesi, Millî Mücadele'nin hedefi olan ulusal toprağı "30 Ekim 1918 tarihli anlaşmanın çizdiği hudutlar" içinde, yani Mondros'un imzalandığı gün Osmanlı ordularının elinde bulunan bölgeler üzerinden tanımlar. Böylece bir yenilgi belgesi, aynı zamanda kurtuluş mücadelesinin hedefini ölçen bir çizgi oldu.
Arka plan: Eylül-Ekim 1918
1918 sonbaharında Osmanlı'nın savaştaki durumu hızla kötüleşti. Filistin'deki İngiliz taarruzu karşısında Osmanlı orduları yenildi ve 1 Ekim'de Şam düştü. Daha önce, 29 Eylül'de Bulgaristan ateşkes imzalamıştı; bu ülkeye giren Fransız ve müttefik ordularının İstanbul'a yönelmesi ihtimali doğmuştu. Talat Paşa hükûmeti 5 Ekim 1918'de İngiltere ile ateşkes için ABD'nin arabuluculuğuna başvurdu. 8 Ekim'de Talat Paşa kabinesi istifa etti.
14 Ekim'de eski genelkurmay başkanlarından Ahmet İzzet Paşa yeni kabineyi kurdu. Bu kabinede, İttihatçı olduğu hâlde hükûmetin Almanya yanlısı savaş politikasına karşı çıkan ve İngiliz dostu olarak tanınan Rauf Bey Bahriye Nazırı oldu.
Tarih notu
Kronoloji:
- 29 Eylül 1918: Bulgaristan ateşkes imzalar.
- 1 Ekim 1918: Şam düşer.
- 5 Ekim 1918: Talat Paşa hükûmeti ABD arabuluculuğuna başvurur.
- 8 Ekim 1918: Talat Paşa kabinesi istifa eder.
- 14 Ekim 1918: Ahmet İzzet Paşa kabinesi kurulur.
- 18 Ekim 1918: Esir İngiliz generali Townshend Midilli'ye gönderilir.
- 24 Ekim 1918: İngiltere, Amiral Calthorpe'a müzakere yetkisi verir.
- 27-30 Ekim 1918: Mondros'ta dört gün süren müzakereler.
- 30 Ekim 1918 akşamı: Ateşkes imzalanır.
- 31 Ekim 1918 öğle: Ateşkes yürürlüğe girer.
- 13 Kasım 1918: İtilaf donanması İstanbul önlerine gelir.
- 22 Mart 1919: İtalya Antalya'yı işgal eder.
- 15 Mayıs 1919: İzmir Yunanlarca işgal edilir.
- 29 Eylül 1918: Bulgaristan ateşkes imzalar.
- 1 Ekim 1918: Şam düşer.
- 5 Ekim 1918: Talat Paşa hükûmeti ABD arabuluculuğuna başvurur.
- 8 Ekim 1918: Talat Paşa kabinesi istifa eder.
- 14 Ekim 1918: Ahmet İzzet Paşa kabinesi kurulur.
- 18 Ekim 1918: Esir İngiliz generali Townshend Midilli'ye gönderilir.
- 24 Ekim 1918: İngiltere, Amiral Calthorpe'a müzakere yetkisi verir.
- 27-30 Ekim 1918: Mondros'ta dört gün süren müzakereler.
- 30 Ekim 1918 akşamı: Ateşkes imzalanır.
- 31 Ekim 1918 öğle: Ateşkes yürürlüğe girer.
- 13 Kasım 1918: İtilaf donanması İstanbul önlerine gelir.
- 22 Mart 1919: İtalya Antalya'yı işgal eder.
- 15 Mayıs 1919: İzmir Yunanlarca işgal edilir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Olayın akışı: Midilli'den Mondros'a
18 Ekim'de Osmanlı'nın elinde esir bulunan İngiliz generali Townshend, Osmanlı'nın ateşkes şartlarını iletmek üzere bir gemiyle gizlice Midilli'ye gönderildi. 24 Ekim'de İngiliz hükûmeti Limni'deki Amiral Calthorpe'a ateşkes görüşmelerini başlatma yetkisi verdi. Hükûmetin görevlendirdiği Rauf Bey ertesi gün Zafer römorkörüyle Foça'dan Midilli'ye geçti; orada kendisini karşılayan bir İngiliz kruvazörüyle Limni'ye ulaştı. Müzakerelerde Rauf Bey'e Dışişleri Müsteşarı Reşat Hikmet Bey eşlik etti.
27 Ekim'den itibaren dört gün süren çetin müzakereler sonunda 30 Ekim akşamı anlaşma imzalandı. Ateşkes 31 Ekim öğle vakti başlayacaktı. 28 Ekim'de Fransız hükûmeti bir notayla müzakerelere katılmak istediğini bildirdi, ama İngiltere bu isteği dikkate almadı. Kaynaklar bunun nedenini, Osmanlı'nın savaşın bu aşamasında yalnız İngiltere ile fiilî çatışma içinde olmasıyla açıklar.
Ek bilgi
HükümlerResmî metnin yanında Amiral Calthorpe'un sözlü açıklamalarını içeren bir mektup da Türk tarafına verildi. Bu mektupta, işgal kuvvetlerine Yunan askerinin katılmayacağı gibi taahhütler yer alıyordu. Bu taahhütlerin bir yıl içinde çiğnenmesi, özellikle İzmir'in Yunanlarca işgali (15 Mayıs 1919), sonraki olayların seyrini belirledi.
Mütareke 25 maddeden oluşur. En çok tartışılan hükümler şunlardır:
- Çanakkale ve İstanbul boğazlarının açılması ve boğazlardaki istihkâmların İtilaf Devletleri'nce işgal edilmesi (1. madde).
- Osmanlı ordusunun terhis edilmesi; sınır güvenliği ve iç düzen için gereken kuvvet dışında askerin dağıtılması.
- İtilaf Devletleri'nin "güvenliklerini tehdit eden bir durum" ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilmesi (7. madde). Bu madde sonraki işgallerin dayanağı yapıldı.
- Doğu Anadolu'daki altı vilayette (Vilâyât-ı Sitte) karışıklık çıkması hâlinde bu vilayetlerin herhangi bir kısmının işgal edilebilmesi (24. madde).
Dikkat: yanlış bilinen
Ateşkes günü Adana'daSık yapılan bir yanlış, Mondros'un bir "barış antlaşması" olduğudur. Doğrusu: Mondros bir ateşkes, yani mütarekedir; savaşı durdurur ama barış koşullarını belirlemez. Barış koşulları Paris Barış Konferansı'nda hazırlandı ve 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması'nda yer aldı; Sevr hiçbir zaman yürürlüğe girmedi ve yerini 24 Temmuz 1923'te Lozan Antlaşması aldı. Bir başka yanlış da Mondros'un Osmanlı'yı "resmen" sona erdirdiğidir: Kaynakların ifadesi "fiilen"dir; saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı.
Yukarıdaki fotoğraf, ateşkesin yürürlüğe girdiği 31 Ekim 1918'de Adana'da çekilmiştir. Mustafa Kemal Paşa o gün Yıldırım Ordular Grubu komutanlığını Liman von Sanders'ten devraldı. Grup kısa süre sonra lağvedildi ve Mustafa Kemal Paşa 13 Kasım 1918'de, İtilaf donanmasının İstanbul önlerine demirlediği gün, İstanbul'a döndü.
Kimler vardı?
- Rauf Bey (Orbay): Bahriye Nazırı, Osmanlı heyetinin başkanı; sonradan Millî Mücadele'nin önde gelen isimlerinden biri
- Reşat Hikmet Bey: Dışişleri Müsteşarı
- Saadullah Bey: Osmanlı heyetinin askerî üyesi, kurmay yarbay
- Amiral Somerset Calthorpe: İngiliz Akdeniz Filosu komutanı, İtilaf adına imzacı
- General Charles Townshend: Kut'ta esir alınmış İngiliz generali, ateşkes şartlarını Midilli'ye götüren kişi
İstanbul kamuoyu hükümleri ağır buldu, ama genel bir iyimserlikle karşıladı. 1 ve 2 Kasım tarihli İstanbul gazeteleri daha çok İstanbul'da savaş ihtimalinin ortadan kalktığını vurguladı. Mustafa Kemal Paşa'nın görüşlerini yansıtan Minber gazetesi 1 Kasım'da şöyle yazıyordu: "Bir devletin küçülmüş bile olsa her hâlde bir siyasi mevcudiyet ve millî birlik muhafaza ederek böyle bir badireden kurtulabilmiş olması en büyük siyasi başarı sayılmalıdır."
Uygulama: İlk altı ay ve sonrası
13 Kasım 1918'de İtilaf donanmalarına ait bir filo İstanbul önlerine geldi. İtalya 22 Mart 1919'da 7. maddeyi gerekçe göstererek Antalya'yı tek taraflı olarak işgal etti. Kaynaklara göre bu olay, Paris'te İzmir'deki Yunan işgalinin kabul edilmesi ve Fiume'deki İtalyan taleplerinin reddedilmesiyle birlikte İtalya ile müttefikleri arasında bir diplomatik krize yol açtı; İtalya Nisan'da bir ay süreyle barış konferansını terk etti.
Bunun dışında ateşkesin ilk altı ayı büyük gerilim olmadan geçti. Bu nispi sessizlik Mayıs 1919 başında sona erdi: Paris Barış Konferansı, Mondros'ta verilmiş sözlere aykırı olarak İzmir'in Yunanlarca işgaline karar verdi. Aynı günlerde Osmanlı'nın birçok köşesi işgal edildi; Kars ve Batum'daki millî şura hükûmetleri İngilizlerce dağıtıldı.
Dünya savaşının sonu
Mondros, Birinci Dünya Savaşı'nı bitiren ateşkeslerden biridir. Aynı günlerde 24 Ekim'de Almanya'da ihtilal başladı, 3 Kasım'da Avusturya-Macaristan Villa Giusti Ateşkesi ile savaştan çekildi, 7 Kasım'da Alman imparatoru II. Wilhelm tahttan çekildi ve 11 Kasım'da Compiègne Ormanı'nda imzalanan ateşkesle Almanya yenilgiyi kabul etti.
Sonuçlar ve bugünkü anlamı
Kaynaklara göre Mondros, Türkiye Cumhuriyeti'nin sınırlarını belirleyen ilk uluslararası belge olarak da önem taşır. Misak-ı Millî'nin birinci maddesi, Millî Mücadele'nin hedefi olan ulusal toprağı "30 Ekim 1918 tarihli anlaşmanın çizdiği hudutlar" içinde, yani Mondros'un imzalandığı gün Osmanlı ordularının elinde bulunan bölgeler üzerinden tanımlar. Böylece bir yenilgi belgesi, aynı zamanda kurtuluş mücadelesinin hedefini ölçen bir çizgi oldu.
Kaynaklar
- Vikipedi, Mondros Mütarekesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, İstanbul'un İşgali maddesi (tr.wikipedia.org)