Robert Kolej (1863-1938): Rumelihisarı'ndaki Amerikan okulu ve Cumhuriyet'in laik okul düzeni

Boğaz'ın sırtında bir okul

16 Eylül 1863'te İstanbul'da, Amerikalı bir hayırsever ile bir eğitimcinin girişimiyle küçük bir okul açıldı. Robert Kolej adını taşıyan bu kurum, Amerika Birleşik Devletleri dışında kesintisiz faaliyet gösteren en eski Amerikan okulu olarak bugün de varlığını sürdürüyor. Osmanlı'nın son yarım yüzyılında Balkan halklarının aydınlarını yetiştiren okul, yirminci yüzyılın başından itibaren Türk öğrencilerin de tercih ettiği bir kuruma dönüştü. Cumhuriyet'in ilanından sonra ise yeni devletin laik eğitim düzenine uyum sağlayarak yoluna devam etti.

Bu yazı, okulun kuruluşundan 1930'ların sonuna kadarki dönemini, özellikle Türk öğrencilerin okula girişini ve Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki dönüşümü ele alıyor.

Hamlin ve Robert

Okulun iki kurucusu vardı. Cyrus Hamlin, uzun yıllar İstanbul'da yaşamış, eğitime kendini adamış Amerikalı bir misyonerdi. Christopher Rhinelander Robert ise New Yorklu zengin bir tüccar ve hayırseverdi. Hamlin'in deneyimi ile Robert'in parası birleşince, Osmanlı başkentinde Amerikan usulü yüksek öğretim veren bir okul fikri hayata geçti. Okula, maddi desteği sağlayan Robert'in adı verildi.

Okul önce Bebek'te mütevazı bir binada açıldı. Kuruluşundan altı yıl sonra, padişahın izniyle Rumelihisarı'nın sırtında, Boğaz'a hâkim bir arazide ilk yerleşkenin inşasına başlandı. Bu yerleşke bugün Boğaziçi Üniversitesi'nin Güney Kampüsü olarak kullanılmaktadır. Hamlin inşaatla o kadar meşguldü ki, 1871'den itibaren okulun fiilî yönetimini George Washburn üstlendi. Washburn 1877'de resmen başkan seçildi ve 1903'e kadar görevde kaldı. Bu dönemde okulun akademik itibarını kuran seçkin bir öğretim kadrosu oluşturuldu.

Christopher Robert 1878'de öldü ve servetinin büyük bölümünü okula bıraktı. Aynı yıl hazırlanan katalogda okulun amacı, öğrencilerine ırk ya da din ayrımı yapmaksızın birinci sınıf bir Amerikan kolejinde verilene eşit kapsamlı bir eğitim vermek olarak tanımlanıyordu.

Balkan halklarının okulu

Okulun ilk öğrencilerinin büyük çoğunluğu Osmanlı İmparatorluğu'nun Hristiyan topluluklarından geliyordu. Bulgar, Rum, Ermeni ve Rumen öğrenciler okulun ilk kuşaklarını oluşturdu. 1904 civarında okulda yaklaşık 300 öğrenci vardı ve bunların yaklaşık 200'ü yatılıydı. O yıllarda Rum öğrenciler çoğunluktaydı, Ermeni ve Bulgar öğrencilerin sayısı da kayda değerdi. Öğretim kadrosunda Amerikalıların yanında Türk, Ermeni, Bulgar ve Rum hocalar bulunuyordu.

Okul özellikle Bulgaristan'ın modern tarihinde önemli bir yer tuttu. Bağımsız Bulgaristan'ın ilk kuşak devlet adamları ve aydınları arasında Robert Kolej mezunları dikkat çekici bir yer tuttu.

Caleb Gates dönemi ve Türk öğrenciler

1903'te başkanlığa getirilen Caleb Gates, okulu 1932'ye kadar yönetti. Onun döneminde öğrenci topluluğu büyük bir değişim geçirdi. 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra Jön Türk yönetimi yabancı okullara yönelik kısıtlamaları gevşetti. Türk aileler arasında Batılı eğitime ilgi arttı ve okula önemli sayıda Türk öğrenci kaydolmaya başladı.

Bu dönem okul için başka yeniliklerin de yaşandığı yıllardı. 1907'de basketbol, Osmanlı topraklarında ilk kez Robert Kolej'de oynandı. 1908'de okulda Osmanlı'nın ilk öğrenci konseyi kuruldu. 1912'de mühendislik okulu açıldı. Bu okul, sonraki yıllarda Türkiye'nin mühendislik eğitiminde önemli bir yer edinecekti.

Birinci Dünya Savaşı ve İstanbul'un işgal yılları okul için zor bir dönem oldu. Osmanlı Devleti ile Amerika Birleşik Devletleri arasında diplomatik ilişkiler kesilmiş olsa da iki ülke savaş ilan etmediği için okul kapanmadan faaliyetini sürdürebildi.

Cumhuriyet'in laik okul düzeni

1923'te Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte okul, yeni devletin ilkelerine uygun olarak sıkı bir laik eğitim modelini benimsedi. Osmanlı döneminde öğrencilerin Pazar ayinlerine ve şapel törenlerine katılması beklenirken, yeni dönemde din eğitimi ve dinî tören zorunluluğu kaldırıldı.

Cumhuriyet'in yabancı okullara yönelik düzenlemeleri, 1924'teki Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile başlayan sürecin parçasıydı. Yabancı okullar Maarif Vekâleti'nin denetimine alındı. Türkçe, Türk tarihi ve coğrafya derslerinin Türk öğretmenler tarafından Türkçe okutulması zorunlu hâle getirildi. Okullardaki dinî simgeler ve dinî propaganda yasaklandı. 1928'de Bursa'daki Amerikan Kız Koleji'nde yaşanan olay ve okulun kapatılması, bu kurallara uymayan okullara karşı devletin kararlı tutumunu gösterdi. Robert Kolej ise yeni düzene uyum sağlayarak öğretimini sürdürdü.

Okulun sonraki seyri

1932'de Gates'in ayrılmasından sonra okulu Amerikalı eğitimciler yönetmeye devam etti. Türk öğrencilerin oranı giderek arttı ve okul, Cumhuriyet'in yeni kuşaklarından mühendis, iktisatçı, diplomat ve yazarlar yetiştirdi. 1971'de okulun yüksek öğretim bölümü Türk hükûmetine devredildi ve bu arazide Boğaziçi Üniversitesi kuruldu. Ortaöğretim bölümü ise Amerikan Kız Koleji ile birleşerek Arnavutköy'de Robert Kolej adıyla eğitime devam etti.

Robert Kolej'in iki dönemdeki yeri

Robert Kolej'in hikâyesi, Osmanlı'nın çok dilli ve çok dinli dünyasından Cumhuriyet'in ulusal ve laik eğitim düzenine geçişin küçük bir aynasıdır. Kuruluşunda Balkan halklarının aydınlarını yetiştiren okul, Meşrutiyet'ten sonra Türk öğrencilere açıldı. Cumhuriyet'le birlikte de yeni devletin kurallarını benimseyerek varlığını korudu.

Cumhuriyet'in yabancı okullara yaklaşımı yasaklamak değil, denetlemekti. Türkçe ve Türk tarihi derslerinin Türk öğretmenlere verilmesi, dinî propagandanın yasaklanması ve Maarif Vekâleti'nin gözetimi, bu okulların ülkenin eğitim sistemine uyum sağlaması anlamına geliyordu. Bu kurallara uyan okullar, Türk gençlerine yabancı dil ve farklı bir eğitim geleneği sunmaya devam etti.

Robert Kolej bu uyumun başarılı örneklerinden biri oldu. Rumelihisarı sırtındaki binalar bugün Boğaziçi Üniversitesi'ne ev sahipliği yaparken, okulun adı Arnavutköy'deki lisede yaşamaya devam ediyor. 1863'te açılan küçük okul, yüz altmış yılı aşkın bir süredir İstanbul'un eğitim hayatının bir parçasıdır.