Selanik'teki Beyaz Kule: Kanlı Kule'den şehrin simgesine bir Osmanlı tahkimatının dönüşümü

Beyaz Kule (Lefkos Pyrgos), Yunanistan'ın Selanik şehrinin en tanınmış simgesidir. Kule, Osmanlı döneminde şehrin deniz surlarının bir parçası olarak inşa edildi ve yüzyıllar boyunca kale, garnizon ve hapishane olarak kullanıldı. 19. yüzyılda "Kanlı Kule" (Kule-i Dem) olarak anılıyordu; 1826'da yeniçeri ocağının kaldırılmasının ardından burada tutulan yeniçerilerin öldürüldüğü rivayet edilir. 1890'larda badanalanarak beyaza boyandı ve adı Beyaz Kule'ye dönüştü. Bugün kule, Selanik'in tarihini anlatan bir müzeye ev sahipliği yapıyor. Bu yazıda, kulenin Osmanlı dönemindeki tarihini ve Yunan kentsel belleğindeki yerini ele alıyoruz.

Osmanlı Selanik'inin surları

Selanik, 1430'da Sultan II. Murad döneminde Osmanlı yönetimine girdi. Şehir, Bizans döneminden kalma güçlü surlarla çevriliydi. Osmanlı yönetimi, bu surları onardı ve yeni kulelerle güçlendirdi. Beyaz Kule, şehrin deniz surlarının doğu ucunda, surların denizle birleştiği noktada yer alıyordu.

Kulenin tam olarak ne zaman inşa edildiği tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar, kulenin Bizans döneminden kalma eski bir kulenin yerine yapıldığını düşünür. Kulenin üzerinde bulunan ve sonradan kaybolan bir Osmanlı kitabesinin 1530'lara tarihlendiği aktarılır; bu nedenle pek çok kaynak, kulenin Kanuni Sultan Süleyman döneminde, büyük olasılıkla Mimar Sinan'ın çağdaşı mimarlar tarafından inşa edildiğini kabul eder. Kulenin mimari özellikleri de 16. yüzyıl Osmanlı tahkimat mimarisiyle uyumludur.

Kulenin yapısı

Beyaz Kule, silindir biçiminde, yaklaşık 34 metre yüksekliğinde ve 23 metre çapında bir yapıdır. Altı kattan oluşur. Kulenin tepesinde, daha dar bir silindir biçimindeki gözetleme kulesi bulunur. Kalın duvarlarında top ve tüfek atışı için mazgallar açılmıştır. Kulenin çevresinde, eskiden kuleyi koruyan sekizgen bir dış duvar vardı; bu duvar 20. yüzyılın başında yıkıldı.

Osmanlı döneminde kule, Selanik'in deniz tarafından savunmasında önemli bir rol oynadı. Kulede bir garnizon bulunuyordu ve toplar yerleştirilmişti. Liman ve deniz yolları buradan kontrol edilebiliyordu. Zamanla kule, savunma işlevinin yanında hapishane olarak da kullanılmaya başlandı.

1826 ve Kanlı Kule

1826'da Sultan II. Mahmud, yeniçeri ocağını kaldırdı. Bu olay, Osmanlı tarihinde "Vaka-i Hayriye" olarak bilinir. İstanbul'da yeniçerilerin isyanı bastırıldı ve ocak kaldırıldı. İmparatorluğun diğer şehirlerinde de yeniçeri garnizonları dağıtıldı.

Selanik'te de yeniçeriler bu olaylardan etkilendi. Rivayete göre, Selanik'teki yeniçeriler kulede toplandı ve burada öldürüldü. Kulenin "Kanlı Kule" adını bu olaydan aldığı da anlatılır. Ancak bu rivayetin ayrıntıları ve kaç kişinin öldürüldüğü kesin belgelerle tam olarak doğrulanmış değildir. Kulenin daha önce de hapishane ve idam yeri olarak kullanıldığı bilindiğinden, "Kanlı Kule" adının 1826'dan önce de kullanılmış olabileceği düşünülür.

Beyaz Kule'ye dönüşüm

19. yüzyılın sonunda Selanik, hızla modernleşen bir Osmanlı liman şehriydi. Şehrin surlarının büyük kısmı 1870'lerden itibaren yıkıldı; kıyı boyunca yeni bir rıhtım ve geniş bir cadde açıldı. Beyaz Kule, deniz surlarından ayakta kalan tek büyük yapı oldu.

1890 civarında, kulede tutulan bir mahkûmun, özgürlüğü karşılığında kuleyi badanaladığı anlatılır. Bu mahkûmun adı bazı kaynaklarda Nathan Guidili olarak geçer. Kulenin beyaza boyanmasıyla birlikte, "Kanlı Kule" adı yerini "Beyaz Kule"ye bıraktı. Bu değişim, kulenin karanlık geçmişinin bir anlamda örtülmesi olarak da yorumlanır. Badana zamanla döküldü; ama kulenin adı Beyaz Kule olarak kaldı.

Yunan döneminde kule

1912'den sonra Beyaz Kule, farklı amaçlarla kullanıldı. Birinci Dünya Savaşı sırasında Selanik'te bulunan İtilaf kuvvetleri, kuleyi karargâh ve depo olarak kullandı. Sonraki yıllarda kule, hava savunma merkezi, meteoroloji istasyonu ve deniz izci kulübü olarak hizmet verdi.

1983'te kule, Yunanistan Kültür Bakanlığı'nın sorumluluğuna devredildi. Kapsamlı bir restorasyonun ardından, Bizans Kültürü Müzesi'nin bir şubesi olarak müzeye dönüştürüldü. Bugün kulenin katlarında, Selanik'in tarihini antik çağdan günümüze anlatan bir sergi bulunur. Sergide Osmanlı dönemine ayrılmış bir bölüm de yer alır. Kulenin tepesinden Selanik körfezinin ve şehrin geniş bir manzarası görülür.

Osmanlı Selanik'inin izleri

Beyaz Kule, Selanik'teki Osmanlı mirasının en görünür parçasıdır; ama tek parçası değildir. Şehirde Osmanlı dönemine ait hamamlar (Bey Hamamı), bedesten, camiler (Hamza Bey Camii, Yeni Cami), çeşmeler ve konaklar da bulunur. Atatürk'ün doğduğu ev, bugün Türkiye'nin Selanik Başkonsolosluğu'nun yanında müze olarak korunur. Bu yapılar, Selanik'in beş yüz yıllık Osmanlı geçmişinin tanıklarıdır.

Bir kulenin çok katmanlı belleği

Beyaz Kule, bir Osmanlı tahkimatı olarak başladığı hayatına, bir hapishane, bir simge ve bir müze olarak devam etti. Her dönem, kuleye yeni bir ad ve yeni bir anlam verdi. Bugün kule, Selanik'in kimliğinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Bize göre Beyaz Kule, ortak bir geçmişin farklı biçimlerde hatırlanabileceğini gösteren güçlü bir örnektir. Yunanlar için şehrin simgesi, Türkler için Osmanlı Selanik'inin hatırası olan bu kule, aslında her iki belleğin de parçasıdır. Kuleyi ziyaret edenlerin, onun bütün katmanlarını, Osmanlı garnizonunu, Kanlı Kule'yi, badanayı ve müzeyi birlikte görmesi, ortak tarihin daha zengin bir anlayışına kapı açar.