Melchior Lorck'un İstanbul panoraması (1559): Leiden'de saklanan on bir metrelik şehir portresi

Melchior Lorck, 1555–1559 yılları arasında İstanbul'da bulunan Habsburg elçilik heyetinin ressamıydı. Şehirden ayrıldığı yıl tamamladığı İstanbul panoraması, Galata tarafından Haliç'e ve tarihî yarımadaya bakan, yaklaşık on bir metre uzunluğunda bir çizimdir. Bu eser bugün Hollanda'da, Leiden Üniversitesi Kütüphanesi'nde korunuyor. Kanuni Sultan Süleyman döneminin İstanbul'unu bu kadar ayrıntılı gösteren başka bir görsel belge pek azdır. Bu yazıda, Lorck'un kim olduğunu, panoramanın nasıl yapıldığını ve bize neler anlattığını ele alıyoruz.

Flensburg'dan İstanbul'a

Melchior Lorck, 1526 civarında, o dönem Danimarka krallığına bağlı Flensburg'da doğdu. Gravür ve resim eğitimi aldıktan sonra Almanya ve İtalya'da çalıştı. 1555'te, Habsburg kralı I. Ferdinand'ın İstanbul'a gönderdiği elçi Ogier Ghiselin de Busbecq'in heyetine katıldı. Busbecq, Osmanlı ile Habsburglar arasındaki barış görüşmelerini yürütmek için İstanbul'da yıllarca kaldı. Heyet, Çemberlitaş yakınındaki Elçi Hanı'nda konaklıyordu ve hareketleri sınırlıydı; ancak Lorck, bu kısıtlamalara rağmen şehri ve insanlarını çizmeyi başardı.

Lorck, İstanbul'da geçirdiği yaklaşık dört yıl boyunca yüzlerce çizim yaptı. Yeniçerileri, sipahileri, kadınları, dervişleri, sokak satıcılarını ve mimari yapıları resmetti. Bu çizimlerin bir kısmı, sonradan ağaç baskı olarak yayımlandı. En ünlü eserlerinden biri, Kanuni Sultan Süleyman'ın 1559 tarihli portresidir.

Panoramanın yapımı

Panorama, Galata'daki yüksek bir noktadan, büyük olasılıkla Galata Kulesi'nin çevresinden çizildi. Lorck, şehri soldan sağa, Sarayburnu'ndan Haliç'in iç kısımlarına kadar parça parça resmetti. Sonuç, birbirine eklenmiş yirmi bir sayfadan oluşan, yaklaşık 11,45 metre uzunluğunda ve 45 santimetre yüksekliğinde bir çizim oldu.

Panoramada camiler, saraylar, hanlar, hamamlar, evler, surlar ve iskeleler tek tek seçilebilir. Lorck, önemli yapıların üzerine adlarını da yazdı. Ön planda Galata'nın evleri ve Haliç'teki kayıklar görülür. Panoramanın ortasında bir yerde, Lorck kendini de çizdi: elinde kalem ve kâğıtla çalışan bir ressam figürü.

Süleymaniye'nin inşaat hâli

Panoramanın en ilgi çekici ayrıntılarından biri, Süleymaniye Camii'nin görünümüdür. Cami 1550'de başlanmış, 1557'de tamamlanmıştı. Lorck'un çizimi, caminin bitiminden hemen sonraki hâlini gösterir. Çevresindeki külliye yapılarının bazıları henüz yapım aşamasında olabilir. Bu, panoramayı Mimar Sinan'ın eserlerini araştıranlar için önemli bir kaynak yapar.

Panoramada ayrıca Ayasofya, Fatih Camii, Bayezid Camii, Eski Saray ve Topkapı Sarayı'nın bazı bölümleri görülür. Bazı yapılar bugün artık mevcut değildir; yangınlar ve depremler nedeniyle yıkılmış ya da değişmiştir. Lorck'un çizimi, bu kayıp yapıların 16. yüzyıldaki görünümüne dair nadir belgelerden biridir.

Lorck'un diğer eserleri

Lorck, Avrupa'ya döndükten sonra İstanbul'da yaptığı çizimlerden bir kitap hazırlamayı planladı. Bu kitap, ölümünden sonra, 1626'da Hamburg'da "Wolgerissene und geschnittene Figuren" adıyla yayımlandı. Kitapta Osmanlı kıyafetleri, askerler, mimari yapılar ve hayvanlar yer alır. Lorck'un ağaç baskıları, 16. ve 17. yüzyılda Avrupa'da Osmanlı imgesinin oluşmasında önemli rol oynadı.

Lorck'un Kanuni Sultan Süleyman portresi, sultanı yaşlı ama dimdik bir hükümdar olarak gösterir. Portre, gerçek bir gözleme dayanan nadir Avrupa tasvirlerinden biri kabul edilir. Danimarka'daki bazı koleksiyonlarda ve Kopenhag'daki Kraliyet Kütüphanesi'nde Lorck'un başka çizimleri ve baskıları da korunur.

Panoramadaki gündelik hayat

Lorck'un panoraması yalnızca anıtsal yapıları göstermez. Haliç'in sularında kayıklar, kadırgalar ve yük gemileri vardır; iskelelerde mal taşıyan hamallar, kıyıda çalışan balıkçılar görülür. Galata'nın dik sokaklarında evlerin çatıları, bacaları ve bahçeleri tek tek çizilmiştir. Şehrin tepelerinde ağaçlar, mezarlıklar ve bostanlar dikkat çeker. Bu ayrıntılar, 16. yüzyıl İstanbul'unun ne kadar yeşil ve ne kadar kalabalık bir şehir olduğunu birlikte gösterir.

Panoramada surların durumu da izlenebilir. Haliç kıyısındaki surlar ve kapılar, Bizans döneminden kalan hâlleriyle görünür. Osmanlı yönetimi bu surları onarmış, kapıların bazılarını yeniden düzenlemişti. Lorck'un çizimi, bu surların Kanuni dönemindeki görünümüne dair değerli bir kayıttır. Bugün surların önemli bir kısmı ayakta olsa da Haliç kıyısındaki bölümlerin çoğu sonraki yüzyıllarda yıkıldı.

Araştırmacılar için bir kaynak

Panorama, 20. yüzyılda Danimarkalı ve Hollandalı araştırmacılar tarafından ayrıntılı biçimde incelendi. Lorck'un bütün eserlerini kataloglayan çalışmalar, Kopenhag'da beş cilt hâlinde yayımlandı. Bu çalışmalar, panoramadaki yapıların tek tek tanımlanmasını ve Lorck'un yazdığı adların okunmasını içerir. Türkiye'de de mimarlık tarihçileri panoramayı, kayıp yapıların yerini ve görünümünü belirlemek için kullanır. Panoramanın dijital kopyası sayesinde bugün herkes şehri sayfa sayfa dolaşabilir.

Şehrin dondurulmuş bir anı

Melchior Lorck'un panoraması, Kanuni döneminin İstanbul'unu bir fotoğraf gibi dondurur. Süleymaniye'nin yeni bittiği, Galata'nın Cenevizli izlerini taşıdığı, Haliç'in kayıklarla dolu olduğu bir şehir. Bu çizim, sadece bir sanat eseri değil, aynı zamanda bir kent tarihi belgesidir.

Bize göre Lorck'un panoraması, İstanbul tarihini yazmak isteyen herkesin bakması gereken bir eserdir. Leiden'deki bu on bir metrelik kâğıt, Osmanlı başkentinin en parlak döneminde nasıl göründüğünü gösteren en kapsamlı görsel tanıklardan biridir. Yabancı bir ressamın merakı, bugün bizim için kayıp bir şehrin kapısını aralıyor.