Urfa Savunması (9 Şubat - 10/11 Nisan 1920): 12'ler, Ali Saip Bey ve iki ay süren kuşatma

Urfa Savunması (Urfa Muharebesi), Kurtuluş Savaşı'nın Güney Cephesi'nde şehir halkının ve çevredeki aşiretlerin Fransız garnizonuna karşı yürüttüğü, yaklaşık iki ay süren kuşatmadır. 7 Şubat 1920'de verilen ültimatomla başlayan süreç, 8-9 Şubat gecesi açık çatışmaya döndü ve Nisan 1920'de Fransızların şehri bırakmasıyla sona erdi. Maraş'taki çatışmaların hemen ardından gelen bu direniş, Ankara'da toplanacak Meclis'ten önce, Güney'de işgalin sürdürülemeyeceğini gösteren ikinci büyük sonuç oldu. Aşağıda arka planı, örgütlenmeyi, kuşatmanın seyrini, kaynaklar arasındaki tarih farkını ve olayın sonrasını ele alıyoruz.

Paylaşım masasında Urfa

1916'da İngiltere ile Fransa arasında yapılan Sykes-Picot düzenlemesi, Maraş, Antep ve Urfa'yı Fransız payına ayırıyordu. Ancak Mondros Mütarekesi'nden (30 Ekim 1918) sonra bölgeye önce İngiliz birlikleri girdi. Suriye ve Musul üzerindeki pazarlık uzadı; İngilizler sonunda Musul petrolü karşılığında 15 Eylül 1919'da Suriye İtilafnamesi'ni kabul etti. Buna göre Musul İngilizlere, Maraş, Antep ve Urfa çevresi Fransızlara bırakıldı. İngilizce kaynakların ifadesiyle anlaşma, Fransızlar gelene kadar bu üç şehre İngilizlerin bakmasını öngörüyordu.

Fransız birlikleri Ekim 1919'da İngilizlerin yerine Urfa'ya girdi. Türkçe Vikipedi'ye göre Fransızlar burada da Maraş'takine benzer uygulamalara başvurdu; dahası, Haçlı Seferleri sırasında kurulan Urfa (Edessa) Kontluğu'na dayanan tarihî haklar ileri sürdüler. Bu iddia şehrin geçmişine dayanıyordu: Urfa (Edessa), Haçlı Seferleri sırasında kurulan Edessa Kontluğu'nun merkeziydi ve 1144'te Zengi tarafından alınmıştı. Yedi yüzyıl sonra bu tarihin yeniden ileri sürülmesi şehirde tepkiyi büyüttü.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Kuvay-i Milliye in Urfa (1912 – 1922). Dosya sayfası

Örgütlenme: Ali Saip Bey ve "12'ler"

Direnişin askerî tarafı, Mustafa Kemal Paşa'nın emriyle bölgeye gönderilen Yüzbaşı Ali Saip Bey'in (sonradan Ursavaş) jandarma komutanı olarak Urfa'ya atanmasıyla hız kazandı. 1887'de Revandiz'de doğan Ali Saip, 1908'de Mekteb-i Harbiye'yi bitirmiş, Trablusgarp ve Birinci Dünya Savaşı'nda bulunmuş bir subaydı. Güneydoğu'da "Namık" takma adıyla Kuvâ-yi Milliye'ye katılmıştı. Onun çalışmalarıyla yaklaşık 3.000 kişilik bir kuvvet oluşturuldu.

Siyasi önderlik ise şehrin ileri gelenlerinden oluşan bir kurulun elindeydi. Türkçe Vikipedi'nin Güney Cephesi maddesi bu kurulu, Urfa'nın önde gelen 12 vatanseverinden oluştuğu için "12'ler" diye anar. Kurulun başkanı Hacı Mustafa Hacıkamiloğlu'ydu. Fotoğrafta görülen yerel milisler gibi çevredeki aşiret kuvvetleri de bu çatının altında toplandı.

7 Şubat ültimatomu ve 8-9 Şubat gecesi

7 Şubat 1920'de, Maraş'ta çatışmalar sürerken, Hacıkamiloğlu başkanlığındaki Kuvâ-yi Milliye şehirdeki Fransız komutanlığına bir ültimatom verdi: Urfa 24 saat içinde boşaltılmalıydı. Fransız komutanı zaman kazanmaya yönelik bir cevap verdi; ayrıca İngilizleri devreye sokarak İstanbul'daki Osmanlı hükûmeti üzerinden baskı kurmaya çalıştı. Bunun üzerine 8'i 9'a bağlayan gece Fransız mevzilerine taarruza geçildi. Türkçe kaynaklar, 9 Şubat'ta şehrin yarısının geri alındığını yazar.
İki ay süren kuşatma

Çarpışmalar 9 Şubat'tan Nisan başına kadar, yaklaşık iki ay sürdü. Bu süre, Fransız tümeninin Maraş'tan çekildiği ve Antep çevresinde gerginliğin arttığı haftalara denk geliyordu; Güney'deki Fransız kuvvetleri aynı anda birkaç noktada baskı altındaydı. Maraş'taki zaferden sonra oradaki birliklerin bir kısmının Urfa'ya yardıma gönderildiği de kaydedilir. Türkçe Vikipedi'ye göre Fransızlar sonunda birliklerinin yarısını kaybetmiş olarak Urfa'yı terk etti.
Sevr'den Lozan'a Urfa'nın statüsü

Askerî başarı, şehrin hukuki durumunu hemen çözmedi. İngilizce Vikipedi'ye göre Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920) Urfa'yı Fransız denetimindeki Suriye mandasına bırakıyordu. Bu hüküm uygulanamadı. Fransa ile Ankara arasındaki savaş hâli 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması'yla sona erdi ve Güney Cephesi kapandı. 1923'te Lozan Antlaşması Urfa'yı Türkiye Cumhuriyeti'nin bir parçası olarak kesinleştirdi. Cumhuriyet döneminde, 20 Nisan 1924'te Urfa yeni kurulan Urfa vilayetinin merkezi yapıldı.

Ali Saip Bey'in sonraki hayatı

Ali Saip Bey 23 Nisan 1920'de açılan TBMM'ye Urfa mebusu olarak girdi. Aralık 1920'de Urfa Kuvâ-yi Milliye Komutanı sıfatıyla bölgedeki aşiret reislerini Fransız işgaline karşı topladı ve Urfa'nın kurtarılmasındaki hizmetleri için kırmızı-yeşil şeritli İstiklal Madalyası aldı. Sonraki yıllarda Konya İstiklal Mahkemesi ile İsyan Bölgesi İstiklal Mahkemesi'nin başkanlığını yaptı, 1926'da binbaşı olarak emekli oldu; II. Dönem'de Kozan, III-VI. dönemlerde Urfa milletvekiliydi. 1934'te Soyadı Kanunu çıktığında "Ursavaş" soyadı Atatürk tarafından verildi. Urfa'daki mücadeleyi "Kilikya Faciaları ve Urfa Kurtuluş Mücadeleleri" adlı kitabında anlattı. 26 Eylül 1939'da Adana'da öldü.

Kimler vardı?

• Ali Saip Bey (Ursavaş): jandarma komutanı, savunmanın askerî örgütleyicisi.
• Hacı Mustafa Hacıkamiloğlu: "12'ler" kurulunun başkanı, ültimatomu veren heyetin önderi.
• Urfa'nın ileri gelenlerinden oluşan 12 kişilik kurul ve çevre aşiretlerinin milis kuvvetleri.
• Şehirdeki Fransız garnizonu ve onu destekleyen birlikler.

Bugünkü anlamı

Urfa Savunması, Maraş'tan yalnızca birkaç gün sonra başladığı için çoğu zaman onun gölgesinde kalır. Oysa iki ay süren bir kuşatmayla bir garnizonun yarısını kaybederek çekilmesi, Fransa'nın Güney'deki konumunun ne kadar zayıf olduğunu açıkça gösterdi. Maraş, Antep ve Urfa'daki direniş birlikte değerlendirildiğinde, Fransa'yı Ankara ile ayrı bir antlaşmaya, yani Batılı büyük devletlerden ilk kez birinin Ankara hükûmetiyle masaya oturmasına götüren yolun önemli bir parçasıdır.