#11923-1929 arasındaki dönem, Türkiye ekonomi tarihinde özel girişimin desteklendiği yıllar olarak bilinir. Bu dönemin en önemli yasal düzenlemesi, 28 Mayıs 1927'de çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu'dur. Kanun, sanayi yatırımı yapacak işletmelere muafiyet, imtiyaz ve teşvik sağlamayı amaçlıyordu ve 15 yıl yürürlükte kaldı. Ancak beklenen sonucu vermedi ve 1930'larda devletçilik ilkesinin genişlemesine giden yolu açtı.
1923-1929: Özel girişime dayalı ekonomi
1923 İzmir İktisat Kongresi'nde özel mülkiyete dayalı bir ekonomi modeli benimsenmişti. Bu modeli uygulamak için bir dizi adım atıldı: 1924'te Türkiye İş Bankası kuruldu; 1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu özel mülkiyeti güvence altına aldı; büyük şehirlerde ticaret borsaları kuruldu. 1927'de Sanayi ve Maadin Bankası ile Emlak ve Eytam Bankası kuruldu, Başbakanlığa bağlı Âli İktisat Meclisi oluşturuldu. 5 Aralık 1927'de Cumhuriyet'in ilk kâğıt paraları tedavüle girdi ve eski kâğıt paralar tedavülden çekildi.
Teşvik-i Sanayi Kanunu bu tablonun merkezindeydi. Amaç, devletin doğrudan fabrika kurmak yerine özel sermayeyi sanayiye yönlendirmesiydi.
Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: The original uploader was chansey at Turkish Wikipedia. Dosya sayfası
Sayım ne gösterdi?
Kanun kapsamında yapılan sanayi sayımı, ülkenin sanayi durumunu açıkça ortaya koydu. Türkçe Vikipedi'ye göre ülkede toplam 65.245 işletme vardı ve bunların yüzde 79'u küçük işletmeydi. 100 ve daha fazla işçi çalıştıran işletme sayısı yalnızca 155'ti. Ekonomi esas olarak tarıma dayanıyordu; 1923-1929 döneminde tarımın gayrisafi yurt içi hasıla içindeki payı yüzde 45'ti. Aynı dönemde yıllık büyüme hızı yüzde 8,6 olarak verilir.
Kanun neden istenen sonucu vermedi?
Türkçe Vikipedi'nin özetlediği nedenler şunlardır: Kanunun çıktığı dönemde özel girişimcilerin elinde yeterli sermaye yoktu; mali ve teknik bilgi yetersizdi ve uluslararası mali işlerde deneyim azdı. Bu yüzden kanundan yeterince yararlanılamadı. Kanunun istenen sonucu vermemesi üzerine devletçilik ilkesinin uygulama alanı genişletildi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: No machine-readable author provided. Gunblade~commonswiki assumed (based on copyright claims). Dosya sayfası
Şeker fabrikaları: Dönemin örnek yatırımları
Bu dönemin en bilinen sanayi yatırımları arasında Uşak ve Alpullu şeker fabrikaları vardır. 1926'da kurulan bu fabrikalar, özel sermaye ile kamu bankalarının birlikte yer aldığı girişimlerdi. Görsellerden biri Uşak Şeker Fabrikası'nın kurucularını gösteriyor. Şeker, o güne kadar büyük ölçüde ithal edilen bir maldı; yerli üretim hem döviz tasarrufu hem de pancar tarımı yoluyla köylüye yeni bir gelir kaynağı demekti.
Görsellerdeki 5 liralık banknot, 5 Aralık 1927'de tedavüle giren Cumhuriyet'in ilk kâğıt paralarındandır. Teşvik-i Sanayi Kanunu ile aynı yıl dolaşıma giren bu paralar, eski Osmanlı kâğıt paralarının yerini aldı. Bu paralar Harf Devrimi'nden önce basıldığı için üzerlerindeki yazılar Arap harfleriyleydi. Bu yönüyle dönemin ekonomik düzenlemelerinin bir başka adımı oldu.
1929 bunalımı ve devletçilik
1929'da başlayan dünya ekonomik bunalımı, özel girişime dayalı modelin sınırlarını daha da belirgin hâle getirdi. 1930'larda devlet, sanayileşmede doğrudan yatırımcı rolünü üstlendi. 17 Nisan 1934'te yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, 1934-1938 arasında ham maddesi Türkiye'de bulunan ya da sağlanabilecek sanayinin kurulmasını amaçlıyordu. Planda yirmi fabrika kurulması önerildi; büyük sermaye ve ileri teknoloji gerektiren sanayi devlete bırakıldı. Plan için başlangıçta 44 milyon lira ayrıldı, bu tutar daha sonra 100 milyon liraya çıkarıldı.
Teşvik-i Sanayi Kanunu, yeni Cumhuriyet'in sanayileşmeyi önce özel sermaye eliyle başarmayı denediğini gösterir. Deneme sınırlı kaldı, ama sanayi sayımı gibi çalışmalarla ülkenin ekonomik durumunu ilk kez sayılarla ortaya koydu. 1930'ların devletçi politikaları, bu ilk dönemin tecrübesi üzerine kuruldu.
1923-1929: Özel girişime dayalı ekonomi
1923 İzmir İktisat Kongresi'nde özel mülkiyete dayalı bir ekonomi modeli benimsenmişti. Bu modeli uygulamak için bir dizi adım atıldı: 1924'te Türkiye İş Bankası kuruldu; 1926'da kabul edilen Türk Medeni Kanunu özel mülkiyeti güvence altına aldı; büyük şehirlerde ticaret borsaları kuruldu. 1927'de Sanayi ve Maadin Bankası ile Emlak ve Eytam Bankası kuruldu, Başbakanlığa bağlı Âli İktisat Meclisi oluşturuldu. 5 Aralık 1927'de Cumhuriyet'in ilk kâğıt paraları tedavüle girdi ve eski kâğıt paralar tedavülden çekildi.
Teşvik-i Sanayi Kanunu bu tablonun merkezindeydi. Amaç, devletin doğrudan fabrika kurmak yerine özel sermayeyi sanayiye yönlendirmesiydi.
Tarih notu
Kronoloji:
- 17 Şubat - 4 Mart 1923: İzmir İktisat Kongresi.
- 26 Ağustos 1924: Türkiye İş Bankası kurulur.
- 1926: Medeni Kanun ile özel mülkiyet güvenceye alınır.
- 28 Mayıs 1927: Teşvik-i Sanayi Kanunu.
- 1927: Sanayi sayımı; Âli İktisat Meclisi kurulur.
- 5 Aralık 1927: İlk Cumhuriyet kâğıt paraları tedavüle girer.
- 1929: Dünya ekonomik bunalımı başlar.
- 17 Nisan 1934: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı yürürlüğe girer.
- 1942: Kanunun 15 yıllık süresi dolar.
- 17 Şubat - 4 Mart 1923: İzmir İktisat Kongresi.
- 26 Ağustos 1924: Türkiye İş Bankası kurulur.
- 1926: Medeni Kanun ile özel mülkiyet güvenceye alınır.
- 28 Mayıs 1927: Teşvik-i Sanayi Kanunu.
- 1927: Sanayi sayımı; Âli İktisat Meclisi kurulur.
- 5 Aralık 1927: İlk Cumhuriyet kâğıt paraları tedavüle girer.
- 1929: Dünya ekonomik bunalımı başlar.
- 17 Nisan 1934: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı yürürlüğe girer.
- 1942: Kanunun 15 yıllık süresi dolar.
Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: The original uploader was chansey at Turkish Wikipedia. Dosya sayfası
Sayım ne gösterdi?
Kanun kapsamında yapılan sanayi sayımı, ülkenin sanayi durumunu açıkça ortaya koydu. Türkçe Vikipedi'ye göre ülkede toplam 65.245 işletme vardı ve bunların yüzde 79'u küçük işletmeydi. 100 ve daha fazla işçi çalıştıran işletme sayısı yalnızca 155'ti. Ekonomi esas olarak tarıma dayanıyordu; 1923-1929 döneminde tarımın gayrisafi yurt içi hasıla içindeki payı yüzde 45'ti. Aynı dönemde yıllık büyüme hızı yüzde 8,6 olarak verilir.
Kanun neden istenen sonucu vermedi?
Türkçe Vikipedi'nin özetlediği nedenler şunlardır: Kanunun çıktığı dönemde özel girişimcilerin elinde yeterli sermaye yoktu; mali ve teknik bilgi yetersizdi ve uluslararası mali işlerde deneyim azdı. Bu yüzden kanundan yeterince yararlanılamadı. Kanunun istenen sonucu vermemesi üzerine devletçilik ilkesinin uygulama alanı genişletildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Kanunun sağladığı ayrıcalıkların ayrıntısı (bedelsiz arazi verilmesi, gümrük ve vergi muafiyetleri, taşıma indirimleri, devlet alımlarında yerli ürüne öncelik gibi) çeşitli ders kitaplarında farklı biçimlerde sıralanır. Bu maddelerin kesin oranlarını ve sınırlarını kanun metninden doğrulayamadığımız için rakam vermiyoruz. Türkçe Vikipedi'deki madde, kanunun asıl metnini değil 1927 sonrası bir ek düzenlemenin metnini aktarır; bu yüzden o maddelere dayanarak da genelleme yapmadık.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: No machine-readable author provided. Gunblade~commonswiki assumed (based on copyright claims). Dosya sayfası
Şeker fabrikaları: Dönemin örnek yatırımları
Bu dönemin en bilinen sanayi yatırımları arasında Uşak ve Alpullu şeker fabrikaları vardır. 1926'da kurulan bu fabrikalar, özel sermaye ile kamu bankalarının birlikte yer aldığı girişimlerdi. Görsellerden biri Uşak Şeker Fabrikası'nın kurucularını gösteriyor. Şeker, o güne kadar büyük ölçüde ithal edilen bir maldı; yerli üretim hem döviz tasarrufu hem de pancar tarımı yoluyla köylüye yeni bir gelir kaynağı demekti.
Görsellerdeki 5 liralık banknot, 5 Aralık 1927'de tedavüle giren Cumhuriyet'in ilk kâğıt paralarındandır. Teşvik-i Sanayi Kanunu ile aynı yıl dolaşıma giren bu paralar, eski Osmanlı kâğıt paralarının yerini aldı. Bu paralar Harf Devrimi'nden önce basıldığı için üzerlerindeki yazılar Arap harfleriyleydi. Bu yönüyle dönemin ekonomik düzenlemelerinin bir başka adımı oldu.
1929 bunalımı ve devletçilik
1929'da başlayan dünya ekonomik bunalımı, özel girişime dayalı modelin sınırlarını daha da belirgin hâle getirdi. 1930'larda devlet, sanayileşmede doğrudan yatırımcı rolünü üstlendi. 17 Nisan 1934'te yürürlüğe giren Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı, 1934-1938 arasında ham maddesi Türkiye'de bulunan ya da sağlanabilecek sanayinin kurulmasını amaçlıyordu. Planda yirmi fabrika kurulması önerildi; büyük sermaye ve ileri teknoloji gerektiren sanayi devlete bırakıldı. Plan için başlangıçta 44 milyon lira ayrıldı, bu tutar daha sonra 100 milyon liraya çıkarıldı.
Ek bilgi
DeğerlendirmeTeşvik-i Sanayi Kanunu'nun ilk örneği Cumhuriyet'ten önce, 1913'te Osmanlı döneminde çıkarılan geçici bir kanundur. 1927 kanunu bu deneyimin üzerine kuruldu. Devletçilik ilkesi ise 1931'de Cumhuriyet Halk Fırkası programına, 1937'de Anayasa'ya girdi; forumdaki Altı Ok konusu bu süreci anlatıyor.
Teşvik-i Sanayi Kanunu, yeni Cumhuriyet'in sanayileşmeyi önce özel sermaye eliyle başarmayı denediğini gösterir. Deneme sınırlı kaldı, ama sanayi sayımı gibi çalışmalarla ülkenin ekonomik durumunu ilk kez sayılarla ortaya koydu. 1930'ların devletçi politikaları, bu ilk dönemin tecrübesi üzerine kuruldu.
Kaynaklar
- Vikipedi, Sanayi Teşvik Kanunu maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Türkiye ekonomi tarihi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı maddesi (tr.wikipedia.org)