1926 İzmir suikastı girişimi: Kemeraltı'ndaki plan, Giritli Şevki'nin ihbarı ve İstiklal Mahkemesi yargılamaları

Haziran 1926'da Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'ya İzmir'de bir suikast planlandı. Plan uygulanmadan ortaya çıktı, ama sonuçları çok büyük oldu: yaz boyunca süren iki yargılama dalgasında eski bakanlar, milletvekilleri ve Kurtuluş Savaşı komutanları sanık sandalyesine oturdu. Bu konuda planın ayrıntılarını, nasıl açığa çıktığını ve mahkemelerin kararlarını Türkçe ve İngilizce kaynaklara göre ele alıyoruz.

Plan

Türkçe Vikipedi'nin aktardığı iddianameye göre suikast ilk olarak Ankara'da yapılmak istendi. Birinci Meclis'te Lazistan milletvekili olarak bulunmuş Ziya Hurşit Bey, Laz İsmail ve Gürcü Yusuf, İzmit milletvekili Ahmet Şükrü Bey'in maddi desteğiyle Ankara'ya geldi. Çankaya yolu, Meclis binası ve Anadolu Kulübü çevresi düşünüldü; Ziya Hurşit'in kardeşi Ordu milletvekili Faik Bey'in durumu öğrenip engel olması ve Erzincan milletvekili Sabit Bey'in ihbarla tehdit etmesi üzerine bu plandan vazgeçildi. Bursa da incelendi, uygun bulunmadı. Sonunda İzmir'de karar kılındı.

Plana göre Mustafa Kemal'in otomobili, Kemeraltı'nda Baş Durak Caddesi (bugünkü Anafartalar Caddesi) ile Hükûmet Caddesi'nin kesiştiği kavşakta dönmek için yavaşlayacaktı. Gaffarzâde Oteli'nin altındaki berber dükkânından Ziya Hurşit, Gürcü Yusuf ve Laz İsmail ateş açacak, bomba atacaktı. Yan sokakta bir otomobilde bekleyen Çopur Hilmi ve Giritli Şevki ile kaçılacak, Şevki'nin motoruyla Sakız Adası'na geçilecekti.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

İhbar

Mustafa Kemal 7 Mayıs 1926'da Ankara'dan trenle bir yurt gezisine çıkmıştı; Konya, Tarsus, Mersin, Adana ve Bursa'dan sonra 13 Haziran'da Balıkesir'e vardı ve 14 Haziran'da İzmir'e geçmeyi planlıyordu. Sarı Efe Edip Bey'in İstanbul'a gitmesinden şüphelenen motorcu Giritli Şevki, planı anlatan bir ihbar mektubunu İzmir Valisi Kâzım (Dirik) Bey'e verdi. Vali telgrafla Mustafa Kemal'i uyardı. Mustafa Kemal 15 Haziran gecesini Balıkesir'de geçirdi ve 16 Haziran'da İzmir'e geldi.

İzmir polisi Ziya Hurşit'i Gaffarzâde Oteli'nde, yatağının altında sakladığı silah ve bombalarla birlikte yakaladı. Laz İsmail, Gürcü Yusuf ve Çopur Hilmi Ragıp Paşa Oteli'nde, Sarı Efe Edip Bey İstanbul'da Bristol Oteli'nde tutuklandı. Haber 18 Haziran'da Hâkimiyet-i Milliye'de yayımlanan bir bildiriyle duyuruldu.
Toplu tutuklamalar

İstiklal Mahkemesi heyeti Ankara'dan ayrılmadan önce, Kastamonu milletvekili Halit Bey dışında, kapatılmış Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Mecliste kalan bütün milletvekillerinin ve bazı eski İttihatçıların tutuklanmasına karar verdi. Kâzım Karabekir Paşa, Ali Fuat Paşa, Cafer Tayyar Paşa, Bekir Sami Bey, Rüştü Paşa, Refet Paşa ve eski Maliye Nazırı Cavid Bey tutuklananlar arasındaydı. Başbakan İsmet Paşa, Ankara'da tutuklanan Karabekir'i suçluluğuna inanmadığı ve milletvekili dokunulmazlığı olduğu gerekçesiyle serbest bıraktırdı; mahkeme buna itiraz etti ve Mustafa Kemal'in araya girmesiyle İsmet Paşa mahkemenin kararını bekleyeceğini açıkladı. İlk dalgada Ankara, İzmir ve İstanbul'da toplam 49 kişi tutuklandı.

İzmir duruşmaları

Duruşmalar 26 Haziran'da İzmir'de Elhamra Sineması salonunda başladı. Heyetin başkanı Afyonkarahisar milletvekili Kel Ali, üyeleri Kılıç Ali ve Reşit Bey, yedek üyesi Laz Ali, savcısı Necip Ali Bey'di; dört üyenin adı Ali olduğu için mahkemeye "Aliler Mahkemesi" de denildi. Karabekir sorgusunda suikasttan haberi olmadığını söyledi; Karabekir, Ali Fuat, Refet ve Cafer Tayyar paşalar ile Bekir Sami Bey savunma yapmayacaklarını bildirdi. Savcı bu paşaların beraatini istedi.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kararlar

İzmir duruşmaları 13 Temmuz 1926'da bitti. Türkçe Vikipedi'ye göre on beş kişiye (ikisi gıyabında) idam, bir kişiye on yıl kalebentlik cezası verildi; bu ceza Konya'da sürgüne çevrildi. Dokuz kişinin dosyası Ankara'daki İttihatçılar davasıyla birleştirildi, yirmi dört kişi beraat etti. Karabekir ve Ali Fuat paşalar beraat edenler arasındaydı. İnfazlar 13 Temmuz'u 14 Temmuz'a bağlayan gece İzmir'in çeşitli yerlerinde yapıldı.

Ankara'daki ikinci aşamada 2-26 Ağustos arasında 57 kişi yargılandı. 26 Ağustos'ta okunan kararla dört kişiye idam, altı kişiye sürgün, iki kişiye hapis cezası verildi; diğerleri beraat etti. İdamlar 26'yı 27 Ağustos'a bağlayan gece Cebeci'deki Umumi Hapishane önünde yerine getirildi. İdam edilenler arasında Cavid Bey, Dr. Nâzım Bey, Nail Bey ve Hilmi Bey vardı. İki aşamada toplam 131 sanık sorgulandı, otuz dördü yargılamaya gerek görülmeden serbest bırakıldı.