Nutuk yalnız bir konuşma değil, Türkiye'nin kuruluş anlatısını belirleyen bir metindir. Bu yüzden tarihçiler onu hem birincil belge hem de yorumlanması gereken bir anlatı olarak ele alır.
Belge ne kaydediyor?
Metin 1919 Mayısında
Samsun'la açılır, 1927'ye kadar gelir ve gençliğe hitapla biter. 1928-1934 arasında birçok dile çevrildi; 1930'lardan beri okullarda okutulur.
Olumlu değerlendirmeler
Yusuf Akçura Nutuk'u bir kuruluş destanı olarak tanımladı.
Şevket Süreyya Aydemir onu yalnız bir hatırat değil, birinci elden siyasi bir belge saydı. Dil bilimci Zeynep Korkmaz konuşmanın dilini ölçülü ve doğal buldu. Hakan Uzun, metnin Türk ulusunun değerlerini dile getirdiğini ve Kemalist tarih yazımını kurduğunu yazdı. Morin ve Lee, Nutuk'u kurucu milliyetçi söylemin örnek metni saydı.
Eleştirel değerlendirmeler
Fatma Müge Göçek, metnin kutsallaştırıldığını,
Atatürk'ün hatırasını koruyan yasaların eleştirel incelemeyi zorlaştırdığını söyler. Ona bakılırsa anlatının 1919'da başlaması, 1915 olaylarını hikâyenin dışında bırakır. Marc David Baer de metnin kurduğu resmî hafızayı eleştirel biçimde inceler.
Ayrışma nerede?
İlk grup
Nutuk'un belge değerine ve edebî gücüne, ikinci grup ise neyi anlattığı kadar neyi dışarıda bıraktığına bakar. Her iki yaklaşım da metnin Türk tarih yazımındaki ağırlığı konusunda birleşir.
Hüküm
Yukarıdaki anlatımlar yan yana konmuştur; hangisinin daha ikna edici olduğuna okur karar verir.