Lozan Barış Antlaşması ile aynı gün, 24 Temmuz 1923'te, Boğazlar rejimini düzenleyen ayrı bir sözleşme imza edilmiştir. Türkçe eserlerde "Lozan Boğazlar Sözleşmesi" ya da "1923 Boğazlar Sözleşmesi" diye anılır ve 20 maddedir.
Silahsız bölge
Sözleşmenin 4. maddesi Çanakkale ve İstanbul boğazlarının iki yakasındaki belirli şeritleri, Marmara'daki adaları ve Boğaz ağzındaki adaları askerden arındırılmış bölge ilan etmiştir. 6. madde bu bölgelerde tahkimat, deniz üssü ve askerî havacılık tesisi kurulmasını yasaklamış; yalnızca sınırlı bir inzibat ve polis kuvvetine izin vermiştir. İstanbul için en çok 12.000 kişilik bir garnizon kabul edilmiştir.Boğazlar Komisyonu
10-16. maddeler, İstanbul'da bir Türk temsilcinin başkanlığında Boğazlar Komisyonu kurulmasını öngörmüştür. Komisyon, savaş gemilerinin ve askerî uçakların geçişine dair kuralların uygulanmasını denetleyecek, Milletler Cemiyeti'nin gözetiminde çalışıp her yıl rapor verecekti.Geçiş serbestliği
Sözleşme barışta ve savaşta ticaret gemilerine tam geçiş serbestliği tanımış, savaş gemilerinin geçişini tonaj sınırlarına bağlamıştır.Sonu
Türkiye 1936'da bu rejimin değiştirilmesini istemiş; 20 Temmuz 1936'da imzalanan Montrö Sözleşmesi Boğazlar Komisyonu'nu kaldırmış ve bölgenin yeniden silahlı hâle getirilmesine izin vermiştir. Lozan sözleşmesi böylece on üç yıl yürürlükte kalmıştır.Anlatı karşılaştırması: Komisyon bir kazanç mı, bir bedel mi?
Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: Lozan'da imza edilen Boğazlar Sözleşmesi, Boğazlar bölgesini askerden arındırdı ve geçişleri izlemek üzere İstanbul'da uluslararası bir Boğazlar Komisyonu kurdu; komisyon 1936'daki Montrö Sözleşmesi'ne kadar çalıştı. Tarihçiler şöyle diyor: Abdurrahman Bozkurt, komisyonun bir Türk temsilcisinin başkanlığında Fransa, İngiltere, İtalya, Japonya, Bulgaristan, Yunanistan, Romanya, Sovyet Rusya ve Sırp-Hırvat-Sloven Devleti temsilcilerinden oluştuğunu, her yıl Milletler Cemiyeti'ne rapor sunduğunu yazıyor; TBMM heyetinin İstanbul'u ve Boğazlar'ı işgalden kurtarmak için egemenliği kısan hükümlere razı olduğunu belirtiyor (Bozkurt). Farklı görüş: Sami Doğru ise sözleşmenin iki olumsuz yönünü öne çıkarıyor: Boğazlar'ın askerden arındırılması ve savaş gemileriyle uçakların geçişini denetleyecek bir komisyonun kurulması; Türkiye'nin bunları konferansı barışla bitirme isteğiyle istemeyerek kabul ettiğini, bu kısıtlamaların Montrö ile kaldırıldığını vurguluyor (Doğru). Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.