Güneş Dil Teorisi ve Üçüncü Türk Dil Kurultayı (24-31 Ağustos 1936)

Güneş Dil Teorisi, Türkçenin dünya dillerinin ilk kaynağı olduğunu ileri süren ve 1930'ların ikinci yarısında Türk dil çalışmalarına yön veren görüştür. Teori, 24 Ağustos 1936'da İstanbul'da Dolmabahçe Sarayı'nda açılan Üçüncü Türk Dil Kurultayı'nın ana konusu oldu.

Kurultaylara giden yol

Dil çalışmalarını yürütecek kurum 12 Temmuz 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla kuruldu; bugünkü Türk Dil Kurumu bu cemiyetin devamıdır. Atatürk'ün sağlığında üç dil kurultayı düzenlendi: birincisi 26 Eylül-5 Ekim 1932, ikincisi 18-23 Ağustos 1934, üçüncüsü 24-31 Ağustos 1936 tarihlerinde yapıldı. İlk iki kurultayda Türkçenin kökeni, değeri ve öteki dillerle ilişkisi tartışıldı; yabancı sözcüklerin yerine Türkçe karşılıklar türetilmesi kararlaştırıldı. Atatürk üç kurultayın programı ve tezleriyle bizzat ilgilendi.

Teorinin iddiası

Teorinin çıkış noktası, ilk insan için en yüce varlığın güneş olduğu düşüncesiydi; insanların güneşe verdikleri adla ondan doğan ışık, sıcaklık, hareket, renk ve ses gibi kavramları da anlattığı savunuldu. Bu yaklaşımla Türkçe bir "kaynak dil", Türk milleti de bir "kaynak millet" sayıldı. Hint-Avrupa dilleri ile Sami dillerin ortak atası olarak Türkçe gösterildi.

Teorinin biçimlenmesinde Avusturyalı dilbilimci Hermann F. Kvergiç'in 30 Ocak 1935'te Atatürk'e gönderdiği inceleme etkili oldu. Kvergiç, dildeki seslerin insanın ruhsal dünyasıyla bağını ele alıyor, Türk, Moğol, Mançu, Fin ve Macar dilleri arasındaki benzerlikleri karşılaştırıyordu.

Ulus gazetesindeki hazırlık

Kurultaydan önce teori kamuoyuna gazete yoluyla tanıtıldı. Ulus gazetesi 4 Ekim 1935'ten itibaren okurlara sözcüklerin kökü ve ekleri üzerine anketler yayımladı. Aralık 1935 boyunca "Ulus'un Dil Yazıları" başlıklı dizide Türkçedeki sözcükler teorinin yöntemiyle çözümlenerek okura sunuldu.

Üçüncü Türk Dil Kurultayı (24-31 Ağustos 1936)

Kurultay 24 Ağustos 1936 Pazartesi günü saat 14.00'te açıldı. Genel toplantılar her gün 14.00 ile 18.00 arasında sürdü; komisyonlar sabah ve akşam saatlerinde çalıştı. Afet İnan açılış bildirisinde eski Türklerde güneşin yerini anlattı. İbrahim Necmi Dilmen teoriyi ana hatlarıyla sundu; Yusuf Ziya Özer, Naim Hazım Onat, Hasan Reşit Tankut, Vecihe Kılıçoğlu ve Agop Dilâçar teoriyi dinî, tarihî, yer adları ve antropoloji açılarından ele alan bildiriler okudu. Kvergiç de kurultayda söz alan yabancı bilim insanları arasındaydı.

Cumhuriyet Halk Partisi, kurultayın yurt geneline duyurulmasını istedi. 8 Ağustos 1936'da bütün Halkevlerine ve parti örgütlerine gönderilen telgrafla açılış günü kutlama telgrafı çekilmesi, radyosu olan yerlerde görüşmelerin meydanlara konan hoparlörlerle halka dinletilmesi istendi. Kırktan fazla şehirde Halkevleri dil bayramı programları düzenledi; bazı yerlerde yayın parazit yüzünden dinlenemedi. Kurultay 31 Ağustos 1936 akşamı sona erdi; tezler ve görüşme tutanakları 1937'de Türk Dil Kurumu yayını olarak basıldı.

Sonrası

Teori başlangıçta resmî destek gördü; zamanla dilbilimcilerin eleştirisine uğradı. Atatürk'ün ölümünden sonra İbrahim Necmi Dilmen teoriye ilişkin derslerini bıraktı. Bugün bilim çevrelerinin büyük kısmı teoriyi aşırı bir yorum sayar. Bununla birlikte bu yıllardaki söz derleme ve tarama çalışmaları, unutulmuş pek çok Türkçe sözcüğün yeniden dile geri dönmesini sağladı.