I. Mustafa (1591?–1639): kardeşten kardeşe ilk cülus ve iki kısa saltanat

I. Mustafa, iki kez tahta çıkan ve iki kez tahttan indirilen on beşinci Osmanlı padişahıdır. Büyük ihtimalle 1591–1592'de, babası III. Mehmed'in Saruhan sancakbeyi olduğu sırada Manisa'da doğdu; Abaza asıllı annesinin adı bilinmiyor. Saltanatı Osmanlı taht veraseti tarihinde bir dönüm noktasıdır: ilk kez bir padişahın yerine oğlu değil kardeşi geçti. Bu konu, onun hayatını kaynaklardaki farklı anlatımlarla birlikte ele alıyor.

Kardeş katlinden kurtuluş

Babasının 1595'te tahta çıkmak üzere Manisa'dan ayrılmasının ardından kardeşleriyle birlikte İstanbul'a götürüldü ve ilk eğitimini sarayda aldı. Kendisinden birkaç yaş büyük ağabeyi Ahmed on dört yaşında tahta geçtiğinde Mustafa hanedanın geride kalan tek erkek üyesiydi ve yeni padişahın henüz erkek çocuğu yoktu; bu yüzden hayatına dokunulmadı. Türk literatürü, III. Mehmed'in on dokuz kardeşini öldürtmesinin tepkiyle karşılanmış olmasının da bunda etkili olduğunu yazar.

I. Ahmed'in oğulları doğunca Mustafa'nın hayatı tehlikeye girdi; ancak saraydaki çekişmeler, şehzadelerin küçük yaşta olması ve o yıllarda beliren akli zayıflığı nedeniyle ona yönelik bir adım atılmadı.

İlk saltanat: 96 gün

I. Ahmed'in 22 Kasım 1617'de beklenmedik ölümü Mustafa'ya taht yolunu açtı. Şeyhülislam Hocazade Esad Efendi, Kaymakam Sofu Mehmed Paşa ve öteki devlet büyükleriyle birlikte, I. Ahmed'in büyük oğlu Osman varken kardeşi tahta çıkardı. Dönemin tarihçisi Mehmed b. Mehmed Edirnevî, kararın ittifakla alındığını ama Osmanlı veraset sisteminde tahtın kardeşe değil oğula ait olduğunu yazar. Peçuylu İbrahim ise yetişkin bir şehzade varken bir çocuğun tahta çıkarılmasının halk arasında iyi karşılanmayacağının düşünüldüğünü ve Kızlar Ağası Mustafa Ağa'nın, aklen zayıf olan Mustafa'nın ileride düzelebileceği yolunda telkinde bulunduğunu belirtir. I. Ahmed'in eşi Kösem Sultan'ın, kendi oğullarına yol açmak için bu grubun içinde yer aldığı da rivayet edilir.

Mustafa 22 Kasım 1617 Çarşamba günü tahta oturdu, cuma günü Eyüp'te kılıç kuşandı ve 100 kese altın cülus bahşişi dağıtıldı. Topçular Kâtibi Abdülkadir Efendi onun ava çıktığını, silah ustalarına bahşiş verdiğini, Tophane ve Tersane'yi gezdiğini yazar. Hasanbeyzâde Ahmed ise iyileşmesinin umulduğunu, ancak tabiplerin ilaçlarının fayda vermediğini anlatır. Peçuylu ve Kâtib Çelebi, deniz kenarında altınları balıklara attığı ve vezirlerin tülbentlerini çektiği gibi tutarsız davranışlarından söz eder. Sonunda Sofu Mehmed Paşa ve Esad Efendi, akli zayıflık nedeniyle şer'an padişahlık yapamayacağı hükmüne dayanarak onu tahttan indirdi; 26 Şubat 1618'de yeğeni II. Osman tahta çıktı.

İkinci saltanat: Haile-i Osmaniye'nin gölgesi

19 Mayıs 1622'de başlayan isyan sırasında asiler Mustafa'yı kapalı tutulduğu odadan çıkardı. Olaylara tanık olan Hüseyin Tûgī, Şeyhülislam Esad Efendi'nin akli zayıflığı nedeniyle Mustafa'nın imametinin caiz olmayacağını söylediğini, ancak asilerin bunu dinlemediğini ve ulemayı tehditle yeni padişaha biat ettirdiklerini yazar. Mustafa önce Eski Saray'a, sonra yeniçeri ortalarının bulunduğu yerdeki camiye götürüldü. 20 Mayıs 1622 Cuma günü Topkapı Sarayı'nda biat töreni yapıldı.

İkinci saltanatı tamamen II. Osman olayının gölgesinde kaldı ve olaylarda Mustafa'nın doğrudan hiçbir tasarrufu, hatta sadrazam tayinlerinde bile etkisi yoktu. Annesi ve damadı Kara Davud Paşa ipleri elinde tutuyordu; Karaçelebizâde sultanın annesini "pâdişâh-ı ma'nevî" diye anar. II. Osman'ın katillerinin bulunması için yapılan baskılar sonucunda Davud Paşa 8 Ocak 1623'te Yedikule'de öldürüldü. Erzurum'da Abaza Mehmed Paşa II. Osman'ın kanını dava ederek ayaklandı.

İkinci kez tahttan indirilme

Fatih Camii'nde toplanan ulema padişahın imametinin caiz olmadığını tartıştı; Mere Hüseyin Paşa'nın camiye düzenlettiği baskında on dokuz kişi öldürüldü ve olay daha da büyüdü. Yeni sadrazam Kemankeş Ali Paşa, Şeyhülislam Yahyâ Efendi ve kazaskerlerle anlaşarak tahttan indirme kararına vardı; asker de bahşiş istememek koşuluyla razı edildi, annesi de rıza gösterdi. 10 Eylül 1623 sabahı Mustafa eskiden kapatıldığı odaya yeniden kapatıldı ve yerine IV. Murad tahta çıkarıldı. İlk saltanatı doksan altı gün, ikincisi bir yıl üç ay yirmi iki gün sürdü.

Son yılları

Tahttan indirildikten sonra on beş yıl kapalı tutulduğu odada yaşadı. 20 Ocak 1639'da öldü; ölümünde IV. Murad'ın rolü olduğu rivayet edilirken Mehmed b. Mehmed onun eceliyle öldüğünü yazar. Evliya Çelebi'ye göre cenazesi bir süre ortada kaldı ve sonunda Ayasofya önündeki bir binaya Hasbahçe'den toprak getirilerek gömüldü. Bu yapı bugün I. Mustafa ve Sultan İbrahim'in türbesi olarak bilinir. Çocuğu olmadı.

I. Mustafa hakkında düşündüklerimiz

I. Mustafa'nın hikâyesi, kişisel bir trajedinin devlet düzenine nasıl yansıdığını gösterir. Tahta uygun olmadığı bilinen birinin iki kez padişah yapılması, karar gücünün hanedanın dışındaki gruplara geçtiğinin işaretidir. Bize göre onun saltanatlarını yargılarken asıl dikkat edilmesi gereken nokta, onu tahta çıkaran ve indiren çevrelerin hesaplarıdır.