Edirne Üç Şerefeli Camii (1438-1447): klasik Osmanlı camisine giden yol

Edirne'nin "Yeni Cami"si

Üç Şerefeli Camii, Edirne'nin tarihî merkezinde, Selimiye Camii ve Eski Cami'ye yakın bir konumda bulunan XV. yüzyıl Osmanlı camisidir. İngilizce Wikipedia'ya göre cami, II. Murad tarafından yaptırıldı ve 1438–1447 yılları arasında inşa edildi. Adını, üç şerefeli (üç balkonlu) olağanüstü minaresinden alır. Yapıldığı dönemde yakındaki Eski Cami'den ayırt edilmek için "Yeni Cami" olarak anıldı. Cami, erken Osmanlı mimarisinin en önemli yapılarından biri ve İstanbul'un fethinden sonra gelişecek klasik Osmanlı cami planının habercisi olarak kabul edilir.

Yapım tarihi ve banisi

Caminin yapım tarihleri kaynaklarda farklı verilir. İngilizce Wikipedia 1438–1447 tarihlerini verir ve banisinin II. Murad olduğunu belirtir. Türkçe Vikipedi ise caminin kim tarafından ve hangi tarihte yaptırıldığının tartışmalı olduğunu, bazı görüşlere göre Yıldırım Bayezid'in oğullarından Musa Çelebi tarafından 1410'da, bir başka görüşe göre II. Murad tarafından 1437'de yaptırıldığını, bazı kaynakların ise 1447 tarihini verdiğini yazar. Sanat tarihçilerinin büyük çoğunluğu, yapının II. Murad döneminde, 1438–1447 arasında yapıldığı görüşündedir; 1447 tarihi caminin tamamlanma tarihi olarak öne çıkar.

Yeni bir plan

İngilizce Wikipedia'ya göre Üç Şerefeli Camii, kendinden önceki camilerden çok farklı bir tasarıma sahiptir. Neredeyse kare olan plan, dikdörtgen bir avlu ile dikdörtgen bir harim (ibadet mekânı) arasında bölünmüştür. Avlunun ortasında bir şadırvan bulunur ve avlu kubbeli revaklarla çevrilidir. Dışarıdan avluya ve avludan harime açılan iki süslü taç kapı vardır. Bu düzen, sonraki büyük Osmanlı selatin camilerinde standart hâle gelecek revaklı ve şadırvanlı avlu geleneğinin ilk büyük örneklerinden biridir.

Harim, orta bölümün büyük kısmını örten büyük bir kubbe etrafında düzenlenmiştir; yanlar ise ikişer küçük kubbeyle örtülüdür. İngilizce Wikipedia'ya göre orta kubbenin çapı 24 metre, Doğan Kuban'a göre ise 27 metredir ve kendinden önce yapılmış bütün Osmanlı kubbelerinden çok daha büyüktür. Türkçe Vikipedi, açılma gücüne karşı orta kubbenin sekiz payandaya dayandığını belirtir.

Malzeme ve görünüm

İngilizce Wikipedia'ya göre cami kesme taştan, özellikle Burgaz kireçtaşından yapılmıştır ve bazı süsleme etkileri için renkli taş bantlar kullanılmıştır. Bu yapı, daha önceki Osmanlı yapılarında görülen tuğla ve taş almaşık duvar tekniğinin terk edilmeye başladığını da gösterir. Dışarıdan bakıldığında tasarım, sonraki Osmanlı camilerinde görülecek "basamaklanan kubbeler" görünümünün erken bir örneğini oluşturur.

Dört minare

Türkçe Vikipedi'ye göre caminin dört minaresi avlunun dört köşesinde bulunur. Bunlardan en yüksek olanı ve üç şerefesi bulunanı, camiye adını vermiştir. Bu şerefelerin her birine ayrı merdivenle çıkılır; böylece üç ayrı merdiven aynı minare gövdesi içinde birbirine karışmadan yükselir. Diğer minarelerin gövdelerinde de farklı süslemeler bulunur: biri burmalı, biri baklavalı, biri de yivli olarak yapılmıştır. Dört minareli ve çok şerefeli bu düzen, yalnızca padişahların yaptırabileceği selatin camilerinin bir ayrıcalığı hâline geldi.

Tarihteki yeri

Üç Şerefeli Camii, Bursa'daki çok ayaklı ve zaviyeli erken dönem camilerinden İstanbul'daki büyük kubbeli selatin camilerine geçişin anahtar yapısıdır. Geniş orta kubbe, revaklı avlu ve dört minareli düzen, XVI. yüzyılda Mimar Sinan'ın eserlerinde doruğa ulaşacak klasik Osmanlı cami mimarisinin öğelerini ilk kez bir arada sunar. Bu nedenle sanat tarihçileri caminin, Edirne'nin başkent olduğu dönemin en önemli mimari mirası olduğunu vurgular.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Edirne maddesi, Türkçe Vikipedi'nin Üç Şerefeli Cami maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Üç Şerefeli Mosque maddesine dayanır. Tarih ve mimar konusundaki farklar dikkat kutusunda belirtilmiştir.