"Milletin makûs talihini de yendiniz": 1 Nisan 1921 telgrafları

İkinci İnönü Muharebesi bittiğinde iki telgraf yazıldı ve ikisi de Kurtuluş Savaşı'nın en çok alıntılanan metinleri arasına girdi. Bu yazıda telgrafların metnini, yazıldıkları günün koşullarını ve "makûs talih" ifadesinin neden bu kadar akılda kaldığını ele alıyoruz.

Arka plan: Telgraf hangi günün sonunda yazıldı?

23 Mart 1921'de Yunan ordusu iki koldan taarruza geçti. Güneydeki kol 24 Mart'ta Dumlupınar'ı, 27 Mart'ta Afyonkarahisar'ı aldı. Kuzeyde İnönü mevzilerinde çarpışmalar 27 Mart sabahı başladı; TBMM kararıyla Fevzi Paşa Meclis Muhafız Taburu ile cepheye gitti. 31 Mart sabahı Kemalettin Sami Bey'in birliklerinin karşı taarruzunda Yunan 28. Alayı dağıldı. Güneyde 30 Mart'taki ikinci Yunan saldırısı da püskürtüldü ve Afyon boşaltıldı.

Yani telgraflar, birkaç gün öncesine kadar Dumlupınar ve Afyon'un kaybedildiği, Ankara'da kaygının yoğun olduğu bir haftanın sonunda yazıldı. Bu bağlam, cümlelerin neden bu kadar güçlü bir etki bıraktığını da açıklar.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

İsmet Paşa'nın telgrafı

Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa, 1 Nisan 1921'de TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa'ya sonucu bildirdi. Telgrafın en bilinen cümlesi şudur:

Düşman, binlerce ölüsüyle doldurduğu savaş meydanını silahlarımıza bırakmıştır.

Cümle kısa ve somuttur: Bir çarpışma alanının el değiştirdiğini haber verir. Bir cephe komutanının raporu olarak yazılmıştır ve abartılı bir zafer dili kullanmaz.

Mustafa Kemal Paşa'nın cevabı

Mustafa Kemal Paşa'nın cevabı ise raporun çok ötesine geçen bir değerlendirmedir:

Siz orada yalnız düşmanı değil milletin makus talihini de yendiniz. İstila altındaki topraklarımızla beraber bütün vatan, bugün en ücra köşelerine kadar zaferinizi kutluyor.

İki metni yan yana okumak

İki telgraf, aynı olaya iki farklı düzeyden bakar:

• İsmet Paşa'nın telgrafı askerî bir rapordur: düşman çekilmiş, meydan Türk birliklerinde kalmıştır.
• Mustafa Kemal Paşa'nın cevabı siyasi ve moral bir metindir: zaferi bütün ülkeye, işgal altındaki topraklara da mal eder.
• Cevaptaki "istila altındaki topraklarımızla beraber" ifadesi, o sırada İzmir'den Bursa'ya, Uşak'a kadar geniş bir bölgenin işgal altında olduğunu hatırlatır.

Telgrafın ardından gelenler

Bu telgraflar bir dönemin kapanışı değil, ara bir eşiktir. Yunan ordusu Temmuz 1921'de daha büyük bir taarruzla Kütahya-Eskişehir hattına yüklendi, Türk ordusu Sakarya'nın doğusuna çekildi. "Makûs talih" o yaz yeniden ağır bir sınavdan geçti; kesin dönüş Sakarya'da (13 Eylül 1921) ve Büyük Taarruz'da (26-30 Ağustos 1922) geldi.
Londra'daki heyet ve telgrafın diplomatik yankısı

Telgraflar yazılırken Ankara'nın dış dünyadaki konumu da yeni değişmişti. İtilaf Devletleri, Sevr'de küçük değişiklikler yapmak için 21 Şubat 1921'de Londra'da bir konferans toplamaya karar vermiş, önce yalnız İstanbul hükûmetini çağırmıştı. TBMM çağrılmadığı bir konferansa katılamayacağını bildirince İtalya aracılığıyla resmen davet edildi. Konferans 23 Şubat'ta açıldı; TBMM heyeti Misak-ı Millî'ye dayanarak Sevr'i hiçbir şekilde kabul etmediğini söyledi ve konferans sonuçsuz dağıldı.

Heyet başkanı Bekir Sami Bey, dağılmanın ardından esirlerin değişimiyle ilgili olarak 11 Mart'ta Fransızlarla, 12 Mart'ta İtalyanlarla ve 16 Mart'ta İngilizlerle ayrı anlaşmalar imzaladı. Bu anlaşmalar TBMM tarafından onaylanmadığı için yürürlüğe girmedi. İkinci İnönü sonucu, heyetin masada gösterdiği tavrın sahada da karşılığı olduğunu gösterdi.
Bugünkü anlamı

"Makûs talih" ifadesi bugün de gündelik dilde yaşar ve uzun süren bir kötü gidişin sona ermesini anlatmak için kullanılır. Kaynağını bilmek, sözün bir cephe raporuna verilen cevap olduğunu ve hangi koşullarda yazıldığını hatırlamak, onu doğru yerde kullanmayı kolaylaştırır. Telgrafların asıl değeri, bir askerî raporla bir siyasi değerlendirmenin aynı gün, aynı olay üzerine yan yana yazılmış olmasıdır.