Irak Kralı I. Faysal Ankara'da (6-14 Temmuz 1931): Çankaya görüşmesi ve ticaret müzakereleri

Musul'dan beş yıl sonra

Irak Kralı I. Faysal 6 Temmuz 1931'de trenle Ankara'ya geldi ve istasyonda Mustafa Kemal tarafından karşılandı. Ziyaret, Lozan'da çözülemeyip Milletler Cemiyeti'ne giden, sonunda 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile kapanan Musul sorunundan beş yıl sonraydı. Tarık Saygı'nın 2017'de Yalova Sosyal Bilimler Dergisi'nde yayımlanan makalesi, bu antlaşmayla Brüksel Hattı'nın Türkiye-Irak sınırı olarak saptandığını ve Irak'ın 25 yıl boyunca petrol gelirlerinin bir bölümünü Türkiye'ye vermeyi üstlendiğini hatırlatır.

Saygı'ya göre Irak İngiliz mandası altında kaldığı sürece Mustafa Kemal bu ülkeyle mesafeli bir ilişki izledi. Faysal 1931'den önce de Türkiye'yi ziyaret etmek istemiş, ama bu istek kabul görmemişti. Durumu değiştiren, 30 Haziran 1930'da İngiltere ile Irak arasında imzalanan ve Irak'a bağımsızlık yolunu açan antlaşmaydı. Mustafa Bostancı'nın 2023 tarihli "Monarşi Dönemi Irak-Türkiye İlişkileri" makalesi de 1931'den itibaren Irak petrol gelirlerinden pay alınmaya başlanmasıyla ilişkilerin "eski rayına oturmaya" başladığını yazar.

Telgraflardan davete

Saygı, Cumhuriyet Arşivi ve Bilal Şimşir'in belge yayınına dayanarak ziyaretten önceki yazışmaları sıralar. Mustafa Kemal 21 Ekim 1927'de Faysal'a telgraf çekip ikinci kez Cumhurbaşkanı seçildiğini bildirdi. Faysal 1929'da Cumhuriyet'in kuruluş yıl dönümü için tebrik telgrafı gönderdi, Mustafa Kemal 4 Kasım 1929'da teşekkürle cevap verdi. 1930'da da aynı karşılıklı tebrikler oldu.

Türkiye'nin Bağdat Büyükelçisi Tahir Lütfi Bey 15 Aralık 1930 tarihli yazısında, Kral ve ailesinin Türkiye'ye gelme isteğini kendisine güçlü biçimde ilettiğini bildirip nasıl davranacağını sordu. Saygı'ya göre Hariciye'nin cevabı dikkatliydi: ziyaret Türkiye'nin isteği gibi gösterilmeyecek, ama Kral gelmek istediğini şahsen belirtirse olumlu karşılanacaktı. Mayıs 1931'de Faysal elçiye aynı yıl Türkiye'ye gelmek istediğini söyledi. Saygı, Kral'ın bu görüşmede Kuzey Irak'taki Barzani aşireti yüzünden yaşadığı sıkıntıları da konuşmak istediğini aktarır. Cumhurbaşkanının ziyaretten memnun olacağı Faysal'a iletilince yolculuk Temmuz 1931'e kesinleşti.

Müslimiye'den Ankara'ya özel tren

Saygı'nın derlediği gazete haberlerine göre Faysal 4 Temmuz 1931 Cumartesi günü Bağdat'tan uçakla, Halep'in kuzeyindeki Müslimiye'ye geldi. Onu almak için Mustafa Kemal'in emriyle servis vagonları ve büfesi olan Cumhurbaşkanlığı treni 2 Temmuz'da Haydarpaşa'dan yola çıkmıştı. Trende Irak Elçisi Naci Şevket Bey vardı. Hariciye'den Kadri Rıza Bey, Cumhurbaşkanlığı yaverlerinden Naşit Bey ve Hariciye Özel Kalem Müdürü Münir Bey trene Eskişehir'de bindi. Irak Başbakanı Nuri Said Paşa ise 4 Temmuz sabahı Simplon Ekspresi ile İsviçre'den İstanbul'a gelip aynı gün Ankara'ya geçti. Kral'ın yanında eşi yoktu. Bu yüzden resmî yemeklerde hanımlar yer almayacaktı.

6 Temmuz: istasyon, Ankara Palas, Çankaya

Saygı'ya göre tren Ankara istasyonuna girince bando Irak marşını çaldı. Faysal trenden iner inmez Mustafa Kemal'in elini sıktı. Mustafa Kemal ona önce Meclis Reisi Kâzım Paşa'yı, sonra Başvekil İsmet Paşa'yı ve öbür devlet adamlarını takdim etti. 21 pare top atıldı. İki devlet başkanı Riyaset-i Cumhur Muhafız Alayı'nın mızraklı süvarileri arasından üstü açık otomobille Ankara Palas'a gitti. Yol boyunca halk ve askerler sıralanmıştı.

Kral öğle yemeğini Irak Elçiliği'nde yedi. Saat 16.00'da Çankaya'ya çıkarak Mustafa Kemal ile görüştü. Görüşmede Nuri Said Paşa ile Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Bey (Aras) da bulundu. Akşam 20.30'da Mustafa Kemal Ankara Palas'ta konuğu şerefine bir yemek verdi. Saygı, Akşam ve Vakit gazetelerine dayanarak yemekte iki devlet başkanının Türk-Irak dostluğu üzerine nutuk söylediğini, Faysal'ın Mustafa Kemal'i Irak'a davet ettiğini yazar. Vakit'in 8 Temmuz 1931 tarihli haberine göre Faysal, "Artık kışı Bağdat'ta, yazı Ankara'da geçiririz" deyince Mustafa Kemal cümleyi "Ankara'da ve İstanbul'da..." diye tamamladı.

Bostancı'nın Arapça kaynaklardan Türkçeye aktardığına göre Mustafa Kemal ziyafetlerden birinde konuğuna şöyle hitap etti: "Biz komşumuz ve arkadaşlarımız Iraklılara karşı sevgi duyguları beslemekteyiz. Hiç şüphe yok ki bu ziyaretiniz, aramızdaki ilişkileri daha sağlam ve metin kılacaktır." Bu metin, konuşmanın Türkçe aslı değil, Arapça yayından yapılmış bir geri çeviridir.

[small]Mustafa Kemal, Kral Faysal ve Meclis Reisi Kâzım Paşa (Özalp), 1931.[/small]

7 ve 8 Temmuz: Hacı Bayram'dan Meclis locasına

Saygı'ya göre Faysal 7 Temmuz sabahı Hacı Bayram Camii'ni, Ankara Kalesi'ni ve Türk Ocağı'nı gezdi. Saat 15.30'da Meclis'e giderek bir saat kadar görüşmeleri izledi. Ona Nuri Said Paşa ile Meclis Reis Vekili Vasıf Bey eşlik etti. Vakit'e göre locadan izlediği oturumda Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun değişikliği görüşülüyordu. Aynı gün Gazi Çiftliği'ne götürüldü ve Marmara Köşkü'nde onun şerefine çay verildi. Çayda Kâzım Paşa, İsmet Paşa, Umumi Kâtip Tevfik Bey (Bıyıklıoğlu) ve vekiller vardı.

8 Temmuz'da Tevfik Rüştü Bey, Hariciye Köşkü'nde Kral şerefine öğle yemeği verdi. Faysal saat 17.00'de Ankara Palas'ın terasında çay içti. Saat 19.00'da Mustafa Kemal onu istasyona kadar gelip İstanbul'a uğurladı. Tren kalkınca muhafız kıtasının geçit törenini izledi ve otomobiliyle Orman Çiftliği'ne gitti. Saygı'nın Hâkimiyet-i Milliye'den aktardığına göre Faysal ayrılırken Ankara fakirlerine dağıtılmak üzere belediyeye 2000 lira bıraktı.

Resmî tebliğ: ikamet ve ticaret müzakereleri

Ankara'daki görüşmelerin sonucu 8 Temmuz 1931'de yayımlanan Türk-Irak resmî tebliğiyle duyuruldu. Saygı, Vakit'in 9 Temmuz sayısından aktardığı tebliğde, Mustafa Kemal ile Kral arasında "müteaddit ve çok samimi mülakatlar" olduğunu, Nuri Said Paşa ve Maliye Veziri Rüstem Haydar Bey ile İsmet Paşa, Tevfik Rüştü Bey, Dahiliye Vekili Şükrü Kaya ve İktisat Vekili Mustafa Şeref Bey arasında görüşmeler yapıldığını yazar. Tebliğe göre ikamet ve ticaret mukavelenamesi için hemen müzakereye başlanması kararlaştırılmış, hudut güvenliği için alınan tedbirlerin iyi sonuç verdiği belirtilmiş ve "hududun iki tarafında yekdiğeri aleyhine harekete ve teşebbüse müsaade etmemek" esası teyit edilmişti.

Bostancı bu müzakerelerin sonucunu da verir: Irak Dışişleri Bakanı Nuri Said'in 1932 başındaki Ankara ziyaretinde, 9 Ocak 1932'de ikamet ve suçluların iadesi antlaşmaları, 10 Ocak'ta ticaret antlaşması imzalandı. Bostancı ayrıca Irak Maliye Bakanlığı'nın 16 Temmuz 1931'de, Irak Petrol Şirketi'nin ödemesinden Türkiye'ye düşen ilk pay olarak 40 bin İngiliz sterlinini Ankara'daki Türk temsilciliği adına Osmanlı Bankası'na aktardığını yazar.

İstanbul'da altı gün

Faysal 9 Temmuz sabahı 9.20'de Mustafa Kemal'in özel treniyle Haydarpaşa'ya ulaştı. Saygı'ya göre Vali Muhittin Bey ve Kolordu Kumandanı Şükrü Naili Paşa onu trende karşıladı. Kral, Söğütlü yatıyla Dolmabahçe Sarayı'na geçti ve sarayda kaldı. İstanbul ziyareti özel nitelikte olduğu için resmî program yoktu. Faysal Evkaf Müzesi'ni, Topkapı Sarayı'nı ve Eski Eserler Müzesi'ni gezdi. Boğaz'daki akrabalarını ziyaret etti. 10 Temmuz'da Ertuğrul yatıyla Yalova'ya gitti ve geceyi Mustafa Kemal'in orada kaldığı köşkte geçirdi. Kilyos'u, Florya'yı ve Sarıyer'deki Çırçır Suyu'nu gördü.

Saygı'nın Hâkimiyet-i Milliye ve Akşam'dan aktardığına göre Faysal 13 Temmuz'da Beyoğlu 5. Noteri'ni saraya çağırarak Türkiye ve Yunanistan'daki bazı mallarını iki kız kardeşi ve bir erkek kardeşine bıraktı. 14 Temmuz'da İstanbul'dan ayrıldı, İstanbul fakirleri için belediyeye 1000 lira bıraktı. Para Darülaceze'ye verildi. Yolda Alpullu Şeker Fabrikası'nda birkaç saat inceleme yaptı ve Simplon Ekspresi'ne eklenen özel vagonla Avrupa'ya geçti.

[small]Irak Kralı I. Faysal (1885-1933). Ankara ziyaretinden iki yıl sonra, 1933'te öldü.[/small]

Karaağaç'tan telgraf ve 1 Kasım nutku

Faysal sınırdan çıkarken 15 Temmuz 1931'de Karaağaç'tan Mustafa Kemal'e bir telgraf çekti. Saygı'nın aktardığı metinde Kral, Ankara'da ve Türkiye'nin öbür yerlerinde gördüğü "hüsnü kabul ve misafirperverliğin" iki millet arasındaki samimi muhabbete bir delil olarak kalbinde "sevimli ve unutulmaz hatıralar" bıraktığını yazıyordu. Nuri Said Paşa da Adana'dan Cumhurbaşkanlığı Umumi Kâtibi Tevfik Bey'e teşekkür telgrafı gönderdi.

Saygı'ya göre Faysal 1 Eylül 1931'de Paris'te Türk büyükelçisiyle görüştü ve ilişkileri geliştirme niyetini tekrarladı. Mustafa Kemal 1 Kasım 1931'de Meclis'in yeni yasama yılını açarken yakın komşularla samimi ilişkilerin arttığını söyledi ve Irak Kralı'nın ziyaretini bu ilişkileri güçlendiren bir etken olarak andı. Saygı bu bilgiyi TBMM Zabıt Ceridesi'nin 1 Kasım 1931 tarihli oturumuna dayandırır.