Gördesli Makbule (1902-1922): Akıncı müfrezesindeki kadın nefer ve Kocayayla baskını

Gördes'ten bir kadın nefer

Gördesli Makbule, Kurtuluş Savaşı'nda Manisa'nın kuzeyindeki Gördes, Demirci, Simav ve Sındırgı çevresinde Yunan kuvvetlerine karşı savaşan Kuvâ-yi Milliye birliklerinde silah taşımış ve 1922 Martında bir baskında hayatını kaybetmiş bir kadındır. Hakkında bilinenlerin bir kısmı dönemin resmî kayıtlarına, büyük kısmı ise yerel anlatılara ve sonradan yazılmış kitaplara dayanır. Takvim-i Vekayi dergisinde 2019'da yayımlanan Şeyma Özelmacı ile Uğur Çakır'ın makalesi bu anlatıları bir araya getirir ve kaynaklar arasındaki farkları açıkça belirtir. Türkçe Vikipedi maddesi de 1922 tarihli, İbrahim Ethem Bey imzalı bir harp raporundan alıntı yapar.

Ailesi ve çocukluğu

Türkçe Vikipedi'ye göre Makbule 1901 ya da 1902'de Gördes'te doğdu. Babası Ali Ustalar (Ağustolar) ailesinden Abdullah Efendi, annesi Zeliha Hanım'dır. Özelmacı ve Çakır, Büyük Larousse'a dayanarak doğum yılını 1902 olarak verir ve İbrahim Çiçek'in 1998'de Salihli Belediyesi tarafından yayımlanan "Gördesli Mücahide Makbule ve Silah Arkadaşları" kitabından aktararak babasının ona sekiz dokuz yaşlarında ata binmeyi ve atı tımar etmeyi, sonraki yıllarda avcılık ve atıcılığı öğrettiğini anlatır. Babası Makbule on iki yaşındayken öldü; makaleye göre silah eğitimini bundan sonra annesi sürdürdü. Çevresinde "Asker Makbule" lakabıyla anıldı.

Manisa'nın işgali ve çeteler

Yunan kuvvetleri 15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıktıktan sonra kısa sürede iç bölgelere ilerledi. Makaleye göre Manisa Mutasarrıfı Hüsnü Bey Millî Mücadele'ye karşıydı ve işgalin kan dökülmeden gerçekleşmesine yardımcı oldu; Manisa halkı ona "Hüsniyadis" lakabını taktı. Manisalı vatanseverler ise Manisa Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti gibi örgütler kurdu. Türkçe Vikipedi'ye göre Manisa'nın işgalinden sonra Gördes'te Kuvâ-yi Milliye teşkilatı kuruldu; bunun yanında Sarı Mehmet Efe, Halil Efe, Saçlı Efe, Parti Pehlivan ve Ali Bey çeteleri oluştu ve bu çeteler bir süre sonra tek bir efe teşkilatında birleşti. Vikipedi, Makbule'nin önce Parti Pehlivan çetesine katıldığını yazar. Gördes 15 Temmuz 1920'de işgal edildi.

Halil Efe ve İbrahim Ethem Bey

Makbule'nin hikâyesinde iki isim öne çıkar. Usturumcalı Halil Efe, Rumeli'den gelmiş, Birinci Dünya Savaşı'na katılmış ve bir süre Çerkez Ethem'in kuvvetlerinde bulunmuş bir efeydi. Makaleye göre Çerkez Ethem'in Yunan tarafına geçmesiyle Halil Efe ve Parti Mehmet Pehlivan ondan ayrılarak Demirci Kaymakamı İbrahim Ethem Bey'in yanına geldi. Vikipedi, İbrahim Ethem Bey'in komutasındaki birlikleri Akıncı Birlikleri olarak anar.

Türkçe Vikipedi'ye göre Makbule ile Halil Efe 1921 Temmuzunun sonunda evlendi ve düğün Demirci'de kaymakamın evinin avlusunda yapıldı. Makaleye göre ağabeyleri başta "çeteciye kız vermeyiz" diyerek karşı çıktı; büyüklerle yapılan görüşmeden sonra razı oldular. Evlendikten sonra Makbule, eşiyle birlikte İbrahim Ethem Bey komutasındaki akıncı birliğine katıldı.

Cephede

Özelmacı ve Çakır, Makbule'nin birliğe katılışını iki ayrı kaynaktan iki farklı biçimde aktarır: Çiçek'e göre Halil Efe arkadaşlarının yanına dönmek için evden çıktığında Makbule onu gizlice izledi; Zeki Sarıhan'ın "Kurtuluş Savaşı Kadınları" kitabına göre ise İbrahim Ethem Bey Halil Efe'yi almaya geldiğinde Makbule ondan izin alarak birliğe katıldı. At edinmesi de iki türlü anlatılır: Çiçek'e göre Makbule bir gece düşman kampına tek başına girip bir at ve cephane aldı; Sarıhan'a göre at, bir baskındaki cesaretinden dolayı İbrahim Ethem Bey tarafından ona hediye edildi.

Makaleye göre birlik kışın açıkta yattı, düşmana yerini belli etmemek için çoğu zaman ateş yakamadı. Yunan kuvvetlerinin Gördes'i yakmasından sonra birlik kasabaya geldiğinde yakılmış evler ve öldürülmüş insanlarla karşılaştı; peşine düştükleri Yunan kuvvetleriyle girdikleri çatışmada Osman Çavuş öldü. Türkçe Vikipedi'ye göre Sakarya Muharebesi'nden sonra Yunan birliklerinin Gördes çevresine yeniden gelmesi üzerine akıncılar pusu hazırlığına girişti ve Makbule müfrezeyle kalmakta ısrar etti; 16 Aralık 1921 gecesi Söğütlü köyünde düşmanla girilen çatışmada büyük yararlılık gösterdi.

Kocayayla baskını

Vikipedi'ye göre akıncı birliği 16 Mart 1922'de Şahinkaya ve Akkocalı köyleri çevresindeki Kocayayla mevkiinde baskına uğradı ve Makbule çarpışma sırasında vuruldu. Makaleye göre birlik bir süredir Kocayayla köyü yakınında Yağcıbedir aşiretinin çadırlarında dinleniyordu; Yunan askerleri köye gelip aşiretten birini öldürdükten sonra birliğin yeri düşmana bildirildi ve birlik gece kuşatıldı. Hazırlıksız yakalanan akıncılar dağıldı, Makbule son ana kadar çarpıştı. Cenazesi Kocayayla'ya gömüldü.

İbrahim Ethem imzalı 1922 tarihli harp raporu, Vikipedi'nin aktarımıyla, ölümünü şöyle bildirir: "Şehit Halil Efe'nin ailesi Makbule Hanım, zevci gibi, birkaç müsademeye girmiş ve Kocayayla muharebesinde ihraz-ı rütbe-i şahadet eylemiştir." Halil Efe de Makbule'den iki ay sonra, 17 Mayıs 1922'de Selendi'de bir çarpışmada öldü.

Mezarı ve hatırası

Türkçe Vikipedi'ye göre Makbule'nin Kocayayla'da gömüldüğü yer, düşman eline geçmemesi için gizli tutuldu. 2000 yılında başlatılan bir çalışmayla mezarın Kocayayla'ya yaklaşık 4 kilometre uzaklıktaki Harlak deresinin Dereçatı mevkiinde olduğu belirlendi. Mezar yeri Gördes'in kurtuluşunun 90. yıl dönümünde düzenlendi; bir mezar taşı ve küçük bir anıt yapıldı. Gördes'in merkezindeki Şehit Makbule Hanım Meydanı, ilçedeki ilköğretim okulu, Sındırgı'da bir lise, Demirci'de kaymakamlık binası önündeki heykel ve Manisa'da bir park onun adını yaşatır. Gördes belediye alanında Makbule ile Halil Efe'nin birlikte heykeli bulunur; Manisa Osmanlı Müzesi'nin Millî Mücadele odasında da Makbule Hanım'a bir bölüm ayrılmıştır.

Kaynakların niteliği

Makbule'nin hayatına dair ayrıntıların büyük kısmı resmî belgelerden değil, Çiçek, Sarıhan ve Ali Aksakal gibi yazarların yerel tanıklıklara dayanan kitaplarından gelir; diyaloglar bu kitaplarda roman üslubuyla anlatılır. Kesin olan kısım, İbrahim Ethem Bey'in harp raporunda yer alan bilgidir: Makbule Hanım birkaç çarpışmaya katılmış ve Kocayayla muharebesinde hayatını kaybetmiştir.