#1Soyadı Kanunu herkese soyadını kendi seçme hakkı verdi. Bu yüzden Mustafa Kemal'in de "Atatürk" adını kendisinin seçtiği sanılıyor.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Bir ay sonra, 17 Aralık 1934'te çıkan bir başka kanun, bu soyadının başkaları tarafından kullanılmasını yasakladı.
Bu yüzden kız kardeşi Makbule Hanım Atatürk değil, "Atadan" soyadını aldı.
Kanunun herkese tanıdığı hak
2525 sayılı Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934'te kabul edildi, 2 Temmuz 1934'te Resmî Gazete'de yayımlandı ve 2 Ocak 1935'te yürürlüğe girdi. Soyadı Kanunu maddesine göre soyadını seçme görevi ailenin reisi sayılan kocaya verilmişti; seçilecek adın edebe aykırı ya da gülünç olmaması, aşiret, yabancı ırk ve millet adı, rütbe ya da memuriyet bildirmemesi gerekiyordu. Yani yurttaşlar soyadlarını bu sınırlar içinde kendileri seçti; Cumhurbaşkanı için ise ayrı bir yol izlendi. O güne kadar Mustafa Kemal, askerî hizmetleri nedeniyle hak ettiği Bey (1911), Paşa (1916) ve Gazi (1921) unvanlarıyla anılıyordu ve 1934'e kadar halk arasında en çok "Gazi" diye biliniyordu.
Soyadı bir kanunla verildi
Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Soyadı Kanunu çıktıktan sonra bile Mustafa Kemal'e hemen bir soyadı verilmedi. TBMM 24 Kasım 1934'te kabul ettiği 2587 sayılı "Kemal Öz Adlı Cümhur Reisimize Verilen Soyadı Hakkında Kanun" ile ona "Atatürk" soyadını verdi. Soyadı Kanunu maddesi kanunun oy birliğiyle kabul edildiğini belirtiyor. Bu, Atatürk'ün soyadını bir nüfus dairesine giderek kendisinin tescil ettirmediği, soyadının ona meclis tarafından verildiği anlamına geliyor.
Mustafa Kemal Atatürk maddesi sözün ortaya çıkışını ayrıntılı anlatıyor. "Atatürk" ifadesi ilk kez, II. Türk Dili Kurultayı'nda Türk Dili Tetkik Cemiyeti'ne başkan seçilen Saffet Arıkan'ın Dil Bayramı için hazırladığı nutkun taslağında yer aldı. Taslağa Dolmabahçe Sarayı'nda göz atan Mustafa Kemal, giriş cümlesindeki "Ata Türk" ifadesini "çok güzel bir buluş" diye beğendi; nutkun sonundaki "Türk Atası" ifadesini ise fazla iddialı bularak çıkarttı.
Nutuk Dil Bayramı günü İstanbul Radyosu'nda Saffet Arıkan tarafından okundu ve bir gün sonra Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yayımlandı. Madde, Arıkan'ın bu ifadeyi bir soyadı önermek amacıyla kullanmadığını özellikle vurguluyor.
Seçim ve armağan
Ankara'ya döndükten sonra Mustafa Kemal, Naim Hazım Onat'a "Atatürk mü, Türkata mı?" diye sordu; Onat "Birincisi" yanıtını verdi. Daha sonra Onat'ın da bulunduğu bir sofrada Mustafa Kemal, Saffet Arıkan'ı göstererek soyadı için "Beyefendinin armağanlarıdır" dedi. Soyadını Arıkan'ın bulduğunu ilk kez orada öğrenen Onat, Arıkan'a "Bunu siz mi buldunuz?" diye sordu; Arıkan da gülümseyerek "İltifat buyuruyorlar" karşılığını verdi.
Soyadının başkaları tarafından kullanılması yasaklandı. Bu nedenle Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Hanım "Atadan" soyadını aldı. Yasağın hangi kanunla getirildiği konusunda kaynaklar ayrılıyor: Mustafa Kemal Atatürk maddesi bu hükmü 2587 sayılı kanunun içinde gösterirken, Soyadı Kanunu maddesi yasağın 17 Aralık 1934'te çıkarılan ayrı bir kanunla getirildiğini yazıyor.
Ad da değişti: Kamâl
Soyadı yalnızca bir başlangıçtı. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre 1932'de başlayan Dil Devrimi, adın yazımını da etkiledi. Atatürk, 1935'te çıkarılan ikinci nüfus cüzdanında Arapça Kemal adını, Eski Türkçede "kale" anlamına geldiği belirtilen Kamâl biçimiyle değiştirdi ve 1937'de eski yazıma dönene kadar bu biçimi kullandı. 1934 ve 1935'te çıkarılan iki nüfus cüzdanına Mustafa adı yazılmadı.
Dikkat: yanlış bilinen
Atatürk soyadı ona bir kanunla verildi. TBMM 24 Kasım 1934'te 2587 sayılı kanunu oy birliğiyle kabul etti ve Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadını verdi. Vikipedi'deki Atatürk maddesine göre bu soyadı Saffet Arıkan'ın önerisiydi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Bir ay sonra, 17 Aralık 1934'te çıkan bir başka kanun, bu soyadının başkaları tarafından kullanılmasını yasakladı.
Bu yüzden kız kardeşi Makbule Hanım Atatürk değil, "Atadan" soyadını aldı.
Kanunun herkese tanıdığı hak
2525 sayılı Soyadı Kanunu 21 Haziran 1934'te kabul edildi, 2 Temmuz 1934'te Resmî Gazete'de yayımlandı ve 2 Ocak 1935'te yürürlüğe girdi. Soyadı Kanunu maddesine göre soyadını seçme görevi ailenin reisi sayılan kocaya verilmişti; seçilecek adın edebe aykırı ya da gülünç olmaması, aşiret, yabancı ırk ve millet adı, rütbe ya da memuriyet bildirmemesi gerekiyordu. Yani yurttaşlar soyadlarını bu sınırlar içinde kendileri seçti; Cumhurbaşkanı için ise ayrı bir yol izlendi. O güne kadar Mustafa Kemal, askerî hizmetleri nedeniyle hak ettiği Bey (1911), Paşa (1916) ve Gazi (1921) unvanlarıyla anılıyordu ve 1934'e kadar halk arasında en çok "Gazi" diye biliniyordu.
Soyadı bir kanunla verildi
Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Soyadı Kanunu çıktıktan sonra bile Mustafa Kemal'e hemen bir soyadı verilmedi. TBMM 24 Kasım 1934'te kabul ettiği 2587 sayılı "Kemal Öz Adlı Cümhur Reisimize Verilen Soyadı Hakkında Kanun" ile ona "Atatürk" soyadını verdi. Soyadı Kanunu maddesi kanunun oy birliğiyle kabul edildiğini belirtiyor. Bu, Atatürk'ün soyadını bir nüfus dairesine giderek kendisinin tescil ettirmediği, soyadının ona meclis tarafından verildiği anlamına geliyor.
Ek bilgi
"Atatürk" sözü nereden çıktıAynı yıllarda başka soyadları da benzer bir yolla, ama kanunla değil Atatürk'ün kendisi tarafından verildi. İsmet İnönü maddesine göre İsmet Paşa'ya "İnönü" soyadı, İnönü muharebelerindeki başarısı nedeniyle Atatürk tarafından verildi. Atatürk'ün kendi soyadı ise bir meclis kararına dayanıyordu.
Mustafa Kemal Atatürk maddesi sözün ortaya çıkışını ayrıntılı anlatıyor. "Atatürk" ifadesi ilk kez, II. Türk Dili Kurultayı'nda Türk Dili Tetkik Cemiyeti'ne başkan seçilen Saffet Arıkan'ın Dil Bayramı için hazırladığı nutkun taslağında yer aldı. Taslağa Dolmabahçe Sarayı'nda göz atan Mustafa Kemal, giriş cümlesindeki "Ata Türk" ifadesini "çok güzel bir buluş" diye beğendi; nutkun sonundaki "Türk Atası" ifadesini ise fazla iddialı bularak çıkarttı.
Nutuk Dil Bayramı günü İstanbul Radyosu'nda Saffet Arıkan tarafından okundu ve bir gün sonra Hâkimiyet-i Milliye gazetesinde yayımlandı. Madde, Arıkan'ın bu ifadeyi bir soyadı önermek amacıyla kullanmadığını özellikle vurguluyor.
Seçim ve armağan
Ankara'ya döndükten sonra Mustafa Kemal, Naim Hazım Onat'a "Atatürk mü, Türkata mı?" diye sordu; Onat "Birincisi" yanıtını verdi. Daha sonra Onat'ın da bulunduğu bir sofrada Mustafa Kemal, Saffet Arıkan'ı göstererek soyadı için "Beyefendinin armağanlarıdır" dedi. Soyadını Arıkan'ın bulduğunu ilk kez orada öğrenen Onat, Arıkan'a "Bunu siz mi buldunuz?" diye sordu; Arıkan da gülümseyerek "İltifat buyuruyorlar" karşılığını verdi.
Dikkat: yanlış bilinen
Başkalarına yasak"Soyadını kendisi mi seçti?" sorusunun cevabı tek kelimeyle verilemiyor. Mustafa Kemal Atatürk maddesi soyadını "Saffet Arıkan'ın armağanı" olarak tanımlıyor; aynı madde, Mustafa Kemal'in ifadeyi beğendiğini ve iki biçim arasında görüş sorduğunu da aktarıyor. Hukuki olarak ise soyadı 2587 sayılı kanunla TBMM tarafından verildi. Doğru özet şudur: söz Saffet Arıkan'ın nutuk taslağından çıktı, Mustafa Kemal bu ifadeyi benimsedi ve meclis kanunla soyadı olarak verdi. Anekdotun ayrıntıları anı kaynaklarına dayandığı için tarih ve kişi bakımından küçük farklılıklarla anlatılabilir.
Soyadının başkaları tarafından kullanılması yasaklandı. Bu nedenle Atatürk'ün kız kardeşi Makbule Hanım "Atadan" soyadını aldı. Yasağın hangi kanunla getirildiği konusunda kaynaklar ayrılıyor: Mustafa Kemal Atatürk maddesi bu hükmü 2587 sayılı kanunun içinde gösterirken, Soyadı Kanunu maddesi yasağın 17 Aralık 1934'te çıkarılan ayrı bir kanunla getirildiğini yazıyor.
Ad da değişti: Kamâl
Soyadı yalnızca bir başlangıçtı. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre 1932'de başlayan Dil Devrimi, adın yazımını da etkiledi. Atatürk, 1935'te çıkarılan ikinci nüfus cüzdanında Arapça Kemal adını, Eski Türkçede "kale" anlamına geldiği belirtilen Kamâl biçimiyle değiştirdi ve 1937'de eski yazıma dönene kadar bu biçimi kullandı. 1934 ve 1935'te çıkarılan iki nüfus cüzdanına Mustafa adı yazılmadı.
Tarih notu
Soyadı süreci:
- 1932: Dil Devrimi'nin başlaması.
- 21 Haziran 1934: Soyadı Kanunu'nun kabulü.
- 2 Temmuz 1934: Resmî Gazete'de yayım.
- 24 Kasım 1934: 2587 sayılı kanunla "Atatürk" soyadı.
- 26 Kasım 1934: 2590 sayılı kanunla unvanların kaldırılması.
- 17 Aralık 1934: Soyadının başkalarınca kullanılamayacağına dair kanun.
- 2 Ocak 1935: Soyadı Kanunu'nun yürürlüğe girişi.
- 1935: "Kamâl" yazımlı nüfus cüzdanı.
- 1937: "Kemal" yazımına dönüş.
- 1932: Dil Devrimi'nin başlaması.
- 21 Haziran 1934: Soyadı Kanunu'nun kabulü.
- 2 Temmuz 1934: Resmî Gazete'de yayım.
- 24 Kasım 1934: 2587 sayılı kanunla "Atatürk" soyadı.
- 26 Kasım 1934: 2590 sayılı kanunla unvanların kaldırılması.
- 17 Aralık 1934: Soyadının başkalarınca kullanılamayacağına dair kanun.
- 2 Ocak 1935: Soyadı Kanunu'nun yürürlüğe girişi.
- 1935: "Kamâl" yazımlı nüfus cüzdanı.
- 1937: "Kemal" yazımına dönüş.
Kaynaklar
- Vikipedi, Soyadı Kanunu maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, İsmet İnönü maddesi (tr.wikipedia.org)