"Türke ev ve barınak olan her yer": 1 Kasım 1935'te Kamutay'ın açılışı, Dersim reform programı

"Kamutay" ve "saylav"

1 Kasım 1935 konuşması dil bakımından öncekilerden hemen ayrılır. Mustafa Kemal Meclis'e "Kamutay", milletvekillerine yer yer "saylav", dinleyicilerine "Bayanlar, baylar" diye seslenir. Konuşma "Kamutayın beşinci dönemini açarken sizlere derin saygılarımı sunarım" cümlesiyle başlar. Bu kelimeler, 1932'den sonra yürütülen dil çalışmalarının Meclis kürsüsüne yansımasıdır. TBMM arşivinde metin "V. Dönem 1. Yasama Yılını Açış Konuşması" olarak saklanır. Konuşmayı yapan Mustafa Kemal artık Atatürk soyadını taşımaktadır.
Beşinci dönemin milletvekilleri o yılın başında seçilmişti. Seçimler 8 Şubat 1935'te yapıldı ve 5 Aralık 1934'teki anayasa değişikliğiyle kadınlara milletvekili seçilme hakkı tanındıktan sonraki ilk seçim oldu. 1935 Mayıs'ında toplanan Dördüncü Kurultay'da Cumhuriyet Halk Fırkası'nın adının Cumhuriyet Halk Partisi olarak değiştirildiği kaydedilir. Yani 1 Kasım 1935'te Atatürk'ü dinleyen Kamutay, Türkiye tarihinde ilk kez kadın milletvekillerinin bulunduğu Meclis'ti.
Konuşmanın yapıldığı günlerde Avrupa'da yeni bir savaş başlamıştı. İtalyan ordusu 3 Ekim 1935'te savaş ilan etmeden Eritre'den Habeşistan'a girmişti. Konuşmanın ilk paragrafı bu olayın gölgesinde yazılmıştır.

"Barışın bozulması"

Mustafa Kemal Kamutay'ın "uluslararası durumun çok önemli bir döneminde" çalışmaya başladığını söyler ve olayların Türk ulusuna iki kuralı hatırlattığını belirtir: "Yurdumuzu ve haklarımızı koruyabilecek güçte olmak... Barışı koruyacak uluslararası çalışma birliğine önem vermek." İtalya'nın ya da Habeşistan'ın adı geçmez; yalnızca "barışın bozulması nedeniyle üzüntü duymamak imkânsızdır" denir. Milletler Cemiyeti'nden deneylerden yararlanarak ilkelerini geliştirmesi ve "barışı korumak için gücünü artırması" beklenir.

Doğu için bir program

İç yönetim bölümü bu konuşmanın en sonuç doğuran kısmıdır. Mustafa Kemal iç yönetim kuruluşlarının "yurdun doğu bölgelerinden başlayarak" genişletilmesi gerektiğini söyler: iki yeni genel müfettişlik ve bazı yeni illerin kurulması gerekli görülmektedir. Ardından şu cümle gelir: "Bu arada Dersim bölgesinde önemli bir reform programının uygulanması da düşünülmüştür." Genel müfettişliklerden, illerin sürekli denetimi ve ortak işlerinin tek elden yönetilmesi bakımından "birçok yararlar" beklendiği belirtilir.

25 Ağustos 1935'te merkezi Erzurum olan Üçüncü Umumi Müfettişlik kurulmuş ve başına Tahsin Uzer atanmıştı. "Tunceli kanunu" olarak bilinen düzenlemenin ardından Dördüncü Umum Müfettişliğin 6 Ocak 1936'da resmen kurulduğu kaydedilir. 25 Aralık 1935'te 2884 sayılı Tunceli Vilayeti'nin İdaresi Hakkında Kanun çıkarıldı ve 4 Ocak 1936'da Dersim vilayetinin adı Tunceli oldu.

Demiryolu, transit yol, sağlık

Doğu illerinin "başlıca ihtiyacı" orta ve batı illerine demiryoluyla bağlanmaktır. Mustafa Kemal doğuya ilerleyen iki ana demiryolunun hızla bitirilmesini ve bunları birbirine bağlayacak yollara şimdiden başlanmasını ister. İran-Türkiye transit yolunun "özenle" bitirilmesi, liman ve sulama işlerinde zaman kaybedilmemesi ve sağlık savaşının yeni duruma göre genişletilmesi de istenir. Bütün bunların hükümetin "kesin bir program içinde" yürüteceği işler olduğu söylenir.

"Sağlığın, temizliğin, güzelliğin" örneği

Konuşmanın en çok alıntılanan cümlesi bayındırlık bölümündedir. Mustafa Kemal köylere varıncaya kadar bütün illerde gelişme ve bayındırlık çalışmalarının sürdürülmesini önde gelen amaçlardan sayar ve şöyle der: "Türke ev ve barınak olan her yer, sağlığın, temizliğin, güzelliğin, modern kültürün örneği olacaktır." Bu iş için belediyeleri göreve çağırır ve ekler: "Belediyelerin Devlet merkezinde toplanışı bu işin sonucu değil, başlangıcıdır."

Endüstri programının "normal yolda" olduğu belirtilir, ama endüstrileşmeye daha çok hız verilmesi ve "yakın bir çağda, yeni bir ikinci programa" başlanması istenir. Maden mühendislerinin yeterli sayıda yetiştirilmesi, kömür bölgelerinin rasyonel işletilmesi ve köylünün gelir düzeyinin yükseltilmesi de programın parçalarıdır.

Kültür: tarih, dil, müzik, radyo

Kültür paragrafında Türk tarih ve dil çalışmalarının "ışıklı verimlerini" şimdiden gösterdiği söylenir. Ulusal müziği "modern teknik içinde yükseltme" çalışmalarına daha çok emek verileceği belirtilir ve Meclis'ten radyo işine önem vermesi istenir; radyo hem ulusal kültür hem de uluslararası ilişkiler bakımından "yüksek önemi olan" bir araç olarak tanımlanır.

Tuz, şeker, hayvan vergisi

Maliye bölümü vergi indirimleriyle doludur. Geçen yıl alınan önlemlerden "tuz ve şeker fiyatlarının düşürülmesi" halkı sevindirmiş ve tüketimi artırmıştır. Bu yıl hayvan vergisinde ve bina değerlerinde indirim yapılması, arazi ve yapı vergilerinin özel idarelere devri önerilir. Mustafa Kemal vergi indirimlerini Hazine'nin karşılayabilmesini "ülke ekonomik gücünün yüksekliği konusunda değerli bir belge" sayar.

1935 açış konuşması: kadın milletvekillerinin bulunduğu ilk Kamutay

1 Kasım 1935 konuşması, birçok bakımdan bir ilkler konuşması. Atatürk soyadıyla yapılan ilk açış konuşması olması, Meclis'e "Kamutay", dinleyicilere "Bayanlar, baylar" diye seslenilmesi ve kadınlara seçilme hakkı tanındıktan sonraki ilk seçimle gelen Meclis'in karşısında okunması, konuşmayı dönemin dönüşümlerinin bir aynası hâline getiriyor.

Konunun bizim için en anlamlı yanı, "Bayanlar, baylar" hitabının artık gerçek bir karşılığının olması. Kadın milletvekillerinin ilk kez Meclis sıralarında yer alması, Cumhuriyet'in kadın haklarındaki adımlarının siyasi hayata doğrudan yansıdığını gösteriyor.

Dış politika bölümü ise Avrupa'daki savaş havasını yansıtıyor. İtalya'nın Habeşistan'a saldırısından birkaç hafta sonra yapılan konuşmada hiçbir ülkenin adının anılmadan "barışın bozulması" nedeniyle üzüntü dile getirilmesi ve yurdu koruyacak güçte olmakla uluslararası çalışma birliğine önem vermenin birlikte vurgulanması, ölçülü ve barışçı bir dış politika anlayışını ortaya koyuyor.

Konuşmadaki idari plan sonraki yıllarda farklı biçimlerde değerlendirilen olaylarla bağlantılı; burada yalnızca konuşmanın kendi metnini ve Kasım 1935'teki çerçeveyi aktardık. Konuşmanın en akılda kalan yanı ise dilindeki yenilik ve Meclis sıralarındaki yeni yüzlerin aynı günde buluşması oldu; bu buluşma, Cumhuriyet'in kısa sürede geldiği noktayı tek bir tabloda gösteriyor.