İzmir İktisat Kongresi: Banka-Han binasında 1135 delege

Lozan görüşmeleri kesintiye uğramışken, 17 Şubat - 4 Mart 1923 arasında İzmir'de bir ekonomi kongresi toplandı. Banka-Han binasında 1135 delege bir araya geldi. Kongre başkanlığına Kâzım Karabekir seçildi.

Kongre öncesinde en hazırlıklı gelen örgütler Millî Türk Ticaret Birliği ile Türk Umum Amele Birliği'ydi. Ticaret Birliği'nin istekleri arasında şunlar vardı:

• Gümrük bağımsızlığının tam olarak uygulanması.
• Yabancı sermayeye tekel ve imtiyaz verilmemesi.
• Kabotajda ayrıcalık tanınmaması.
• Millî bir emisyon bankası kurulması.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Fotoğraf kongrenin bitişinden yaklaşık üç hafta sonra, 23 Mart 1923'te Afyon'da çekildi. Mustafa Kemal o günlerde Batı Anadolu'yu dolaşıyordu.

Kongre neden toplandı

İzmir İktisat Kongresi maddesi, kongreyi İzmir'in kurtuluşundan beş ay sonra ve Lozan Antlaşması'nın imzalanmasından dört ay önce toplanan bir buluşma olarak tanımlıyor. Bu zamanlama tesadüf değildi. Lozan'da görüşmeler 4 Şubat 1923'te kesilmişti ve tartışmanın en sert noktalarından biri kapitülasyonlardı. Kongre, bu ayrıcalıkların ve Osmanlı ekonomisinde ciddi hasar yaratmış diğer imtiyazların kabul edilemeyeceğini açıkça dile getirdi.

İktisat Vekili Mahmut Esat Bey'in (Bozkurt) 13 Şubat 1923 tarihli açıklamasına göre kongre "Hükûmetin delaleti" ile, yani hükûmetin yönlendirmesiyle toplanmıştı. Mahmut Esat Bey amacı, memleketin ekonomik ihtiyaçlarını elbirliğiyle incelemek ve o güne kadar birbirine yabancı kalmış ekonomik kesimleri birbiriyle tanıştırmak olarak açıkladı.

Delegeler nasıl seçildi

Maddeye göre her kazadan sekiz temsilci gönderildi: bir tüccar, bir zanaatkâr, bir işçi, bir şirket temsilcisi, bir banka temsilcisi ve üç çiftçi. Delegeler dört grup halinde çalıştı: çiftçiler, tüccarlar, sanayiciler ve işçiler. Her grup kendi "iktisat esaslarını" hazırladı; bunların bütünü "Misak-ı İktisadî Esasları" adıyla tartışılıp kabul edildi.
Misak-ı İktisadî'nin ilk maddeleri

Saat 10'da başlayıp 11.15'te kapanan ilk oturumda on iki maddelik genel bir bildiri kabul edildi. Bu maddeler bir ekonomi programından çok bir ahlak ve davranış beyannamesi niteliği taşıyordu. Bazıları şöyle:

- Türkiye, millî sınırları içinde lekesiz bir bağımsızlıkla, dünyanın barış ve ilerleme unsurlarından biridir.
- Türkiye halkı tahribat yapmaz, imar eder; bütün emeği memleketi ekonomik olarak yükseltmeye yöneliktir.
- Türkiye halkı tükettiği malı mümkün olduğunca kendisi üretir; vakitte, servette ve ithalatta israftan kaçınır.
- Ormanlarını evladı gibi sever, ağaç bayramları yapar, yeniden orman yetiştirir.
- Mevlid Kandili aynı zamanda bir kitap bayramı olarak kutlanır.
- Türk, ecnebi sermayesine karşı değildir; ancak kendi diline ve kanununa uymayan kurumlarla ilişki kurmaz.
- Türk işlerde tekel istemez.

Ekonomik kararlar

Kongrenin ekonomiye dair kararları da maddede sıralanıyor. Hammaddesi yurt içinde yetişen ya da yetiştirilebilen sanayi dallarının kurulması, el işçiliği ve küçük imalattan hızla fabrikaya geçilmesi, özel sektörün kuramadığı işlerin devlet tarafından üstlenilmesi, özel girişimlere kredi sağlayacak bir devlet bankasının kurulması ve demiryolu yapımının bir programa bağlanması bunların başında geliyordu. İşçi grubunun önerileri arasında "amele" yerine "işçi" denmesi ve sendika hakkının tanınması da vardı.

Millî Türk Ticaret Birliği'nin talepleri arasında ayrıca vergi sisteminin iyileştirilmesi, dış ticaretin devletin de ortak olacağı büyük Türk anonim şirketleri aracılığıyla örgütlenmesi ve iş hayatı için okullar ve kurslar açılması yer alıyordu. Emisyon bankasının anonim şirket olarak kurulması ve devletin en fazla yüzde 50 hisseye sahip olması öngörülüyordu.
Kararların uygulanması

Maddeye göre kongrenin oy birliğiyle alınan kararlarından biri, 1925'te gerçekleşen aşarın kaldırılmasıydı. Aşar bütçenin gelirleri içinde önemli bir yer tutuyordu, ama özel mülkiyete dayanan liberal bir ekonomi tasarlandığında bu vergi bir çelişki halini almıştı.

Anadolu Ajansı'nın 5 Mart 1923 tarihli haberinde yayımlanacak bütün kitapların ilk sayfalarına Misak-ı İktisadî esaslarının okunaklı biçimde yazılacağı duyurulmuştu; ancak kongre tebliğleri yalnızca Osmanlıca "İktisat Esaslarımız" adlı bir kitapçıkta yayımlandı. Kararların çoğu zamanla uygulandı, ama tarımla ilgili maddeler uzun süre amacına tam ulaşamadı.