Zübeyde Hanım'ın hayatı: Langaza'dan İzmir'e

Zübeyde Hanım 1857'de Selanik'in batısındaki Langaza'da, çiftçi bir ailede doğdu. 1871'de Ali Rıza Efendi ile evlendi, altı çocuk dünyaya getirdi ve dördünü küçük yaşta kaybetti.

Eşinin ölümünden sonra küçük Mustafa bir süre Rapla Çiftliği'nde, annesinin üvey kardeşi Hüseyin'in yanında çiftlik işlerine yardım etti. Oğlunun okulsuz kalmasından endişelenen Zübeyde Hanım onu Selanik'e geri gönderdi. Daha sonra gümrük memuru Ragıp Bey ile evlendi.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Balkan Savaşları'ndan sonra İstanbul'a geldi. Mustafa Kemal ona Dolmabahçe'ye inen Akaretler yokuşunda bir ev buldu. 16 Mayıs 1919'da Anadolu'ya geçecek olan oğlunu İstanbul'dan uğurladı ve onu ancak üç yıl sonra yeniden görebildi.
Langaza'da bir çiftlik çocukluğu

Zübeyde Hanım 1857'de Selanik yakınlarındaki Langaza'da doğdu. Toprak işleriyle uğraşan Sofuzadeler ailesinden Feyzullah Ağa ile onun üçüncü eşi Ayşe Hanım'ın tek kızıydı. Aile kökenini, Fatih Sultan Mehmed döneminde Karaman'dan Rumeli'ye göçüp Vodina Sancağı'na bağlı Sarıgöl bucağına yerleşen ve "Konyar" diye de bilinen Yörük Türkmenlerine bağlayan kaynaklar var.

Çocukluğu Langaza'daki Rapla Çiftliği'nde geçti. Okuma yazmayı öğrendi; bu yüzden annesi gibi "molla" lakabıyla anıldı. Dindar, geleneklerine bağlı bir kadın olarak yetişti.

Altı çocuk, dört kayıp

Ali Rıza Efendi ile evliliğinden altı çocuğu oldu. Bunların dördünü çocuk yaşta kaybetti. Fatma'yı difteri, Ahmet ve Ömer'i 1883'te Papazköprüsü'nde yine difteri, en küçükleri Naciye'yi 1901'de 12 yaşındayken verem aldı. Ahmet'in cesedinin defnedildikten sonra çakallar tarafından parçalanması, kaynaklarda Zübeyde Hanım'ı derinden sarsan bir olay olarak anlatılır.

Geriye Mustafa ile Makbule kaldı. Kocasını da kaybettikten sonra iki çocuğunu büyütmek için pembe evi kiraya verdi, çiftlikte yaşadı, sonra Mustafa'nın okulu için Selanik'e döndü.
İkinci evlilik ve Mustafa'nın tepkisi

Üvey kardeşi Hüseyin Bey'in aracılığıyla Teselyalı Ragıp Bey birkaç kez Zübeyde Hanım'a talip oldu. Zübeyde Hanım önce oğlunun tepkisinden çekinip reddetti, sonra teklifi kabul edip dört çocuklu dul bir reji memuru olan Ragıp Hayri Bey ile evlendi. Mustafa bu evliliğe karşı çıktı ve bir süre halasının evinde kaldı. Zamanla üvey babasıyla iyi ilişki kurdu; Ali Fuat Cebesoy'a onun için "Nazik ve kibar bir insandır" dediği aktarılır.

1905'te Harp Akademisi'ni bitiren oğlu tutuklanıp Bekirağa Bölüğü'nde hapsedilince Zübeyde Hanım İstanbul'a koştu ve onu ilk görev yeri Şam'a uğurladı.

İstanbul yılları

Birinci Dünya Savaşı sırasında Ragıp Bey'den ayrıldı, Makbule ve üvey kızı Ruhiye ile İstanbul'a göç etti. Mustafa Kemal'in Haziran 1915'te kiraladığı Beşiktaş Akaretler'deki 76 numaralı eve yerleşti. Oğlunun Doğu Cephesi'nde evlat edindiği Abdurrahim'i de burada yetiştirdi.

Savaş yıllarında İstanbul'da oğlunun gözlerinin kör olduğu söylentisi yayılınca, trenle bir hafta süren bir yolculukla Halep'e gidip onu gördü. Mondros'tan sonra 13 Kasım 1918'de cepheden dönen Mustafa Kemal, ailesi için Şişli'de Halaskargazi Caddesi'ndeki üç katlı evi kiraladı. Zübeyde Hanım 16 Mayıs 1919'da oğlunu bu evden Anadolu'ya uğurladı.
Üç yıl sonra İzmit'te buluşma

Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışından sonra işgal kuvvetlerinin baskısı Zübeyde Hanım'ın üzerine de yöneldi. 1920'de oğlunun idama mahkûm edildiği haberini alınca kısmi felç geçirdi. Haziran 1922'de Mustafa Kemal, Kocaeli grubunu denetlemek ve Fransız yazar Claude Farrère ile görüşmek için İzmit'e geldiğinde, Zübeyde Hanım ve Makbule kılık değiştirerek Adapazarı'na gidip oradan İzmit'e ulaştılar. 14 Haziran 1922'de, İzmit Askerlik Şubesi Başkanı Binbaşı Vehip Bey'in evinde üç yıllık ayrılık sona erdi.

Zübeyde Hanım ardından oğluyla Ankara'ya gidip bir bağ evine yerleşti. Büyük Taarruz için Ankara'dan ayrılan oğlu, gizlilik gereği ona bir çay davetine gittiğini söylemişti. Zübeyde Hanım'ın bunun üzerine "Ben biliyorum, sen cepheye gittin" diyen ve "Harbi kazanmadan dönme" diye biten bir mektup yazdığı aktarılır.

Ankara'nın sert iklimi sağlığını bozdu. Zaferden sonra tedavi olmak ve oğlunun evlenmeyi düşündüğü Latife Hanım ile tanışmak için 18 Aralık 1922'de İzmir'e gitti. Son günlerini Latife Hanım Köşkü'nde geçirdi ve 14 Ocak 1923'te 66 yaşında öldü. Cenazesi Karşıyaka'daki Ferik Osman Paşa Camii avlusuna defnedildi.