#1Mustafa Kemal 3 Temmuz 1919'da Erzurum'a vardı. Kâzım Karabekir onu şehrin 15 km dışında karşıladı. 8-9 Temmuz gecesi Harbiye Nazırı ile saatlerce telgrafla konuştu. Görevden alınacağını sezince ordudan istifa etti, sivil olarak devam etti.
Kongreye tam üye katılabilmesi için Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin iki üyesi istifa ettirildi, yerlerine Mustafa Kemal ve Rauf (Orbay) girdi. Kongre 23 Temmuz'da Hoca Raif Efendi'nin geçici başkanlığında açıldı, başkanlığa Mustafa Kemal seçildi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Amasya'dan Erzurum'a: yolda değişen tablo
Mustafa Kemal ve Rauf 26 Haziran 1919'da Amasya'dan ayrıldıklarında İstanbul'da büyük bir kriz yaşanıyordu. Sivas valisi Reşit Paşa, Mustafa Kemal'i nasıl karşılaması gerektiğini İstanbul'a sorunca Dahiliye Nazırı Ali Kemal ile Harbiye Nazırı Şevket Turgut Paşa arasında şiddetli bir kavga çıktı; iki nazır da 26 Haziran'da istifa etti. Yeni Dahiliye Nazırı Reşid Akif Paşa, Sivas valisine gönderdiği telgrafta Mustafa Kemal'in görevinden uzaklaştırılmış herhangi bir general gibi karşılanmasını bildirdi.
Kâzım Karabekir, Mustafa Kemal'i 3 Temmuz'da Erzurum'un 15 km dışında karşıladı ve konuklarını törenle Erzurum kalesindeki karargâha götürdü. Mustafa Kemal kente gelir gelmez Refet'ten, bir an önce ordudan istifa etmesi ve Erzurum'da güvenlik altında kalması yönünde bir telgraf aldı. İngilizler bu sırada bölgenin ulusal ve yabancı karşıtı duyguların merkezi hâline geldiğini düşünüyordu.
Sadakat telgrafı ve "son emir"
Erzurum'daki ilk günler iki yönlü bir tutumu gösteriyor. Mustafa Kemal 4 Temmuz'da, Sultan Vahdettin'in tahta çıkışının yıldönümü vesilesiyle ona sadakatini bildiren bir tebrik telgrafı gönderdi. Üç gün sonra, 7 Temmuz'da, 3. Ordu Müfettişi olarak bütün komutanlara gönderdiği son emirde şunları istedi:
8-9 Temmuz gecesi Mustafa Kemal, Harbiye Nazırı Ali Ferid Paşa ile telgraf üzerinden saatlerce görüştü. Görüşmenin sonunda görevden alınacağını hisseden Mustafa Kemal istifa etti; Ferid Paşa ise onun görevden alındığını söyledi. Böylece aynı gece için iki farklı anlatı ortaya çıktı: Mustafa Kemal açısından bir istifa, İstanbul açısından bir azil. Erzurum Kongresi maddesi bu yüzden Erzurum'u "Mustafa Kemal'in sivil olarak görev aldığı ilk yer" olarak anıyor.
Erzurum Kongresi maddesine göre kongre 17 Haziran'da Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Erzurum şubesi tarafından toplanmaya çağrılmıştı. Görüşmelerin 10 Temmuz'da başlaması öngörülmüştü; ancak delegelerin bir bölümü o tarihte Erzurum'a gelemediği için kongre ertelendi ve 23 Temmuz'da açıldı. Kongreyi düzenleyen iki örgüt vardı: merkezi İstanbul'da bulunan Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukûk-ı Milliye Cemiyeti'nin Erzurum şubesi ve Trabzon Muhâfaza-i Hukûk-ı Milliye Cemiyeti.
Mustafa Kemal'in kongreye katılabilmesi kolay olmadı. Kâzım Karabekir, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin iki üyesini istifa ettirerek Rauf (Orbay) ile Mustafa Kemal'in tam üye olarak katılmalarını sağladı. Mustafa Kemal önce hazırlık komitesi başkanı seçildi, daha sonra yine Karabekir'in çabasıyla kongre başkanlığına getirildi. Maçka temsilcisi İzzet (Eyüboğlu) Bey ile Erzurumlu Hoca Raif Efendi başkan vekili oldu.
Sanasaryan binası
Kongre, 1881'de Mıgırdıç Sanasaryan tarafından kurulan ve 1912'de kapatılan Sanasaryan Koleji'nin binasında toplandı. Kolej bir eğitim kurumu olmanın yanında bölgedeki önemli bir Ermeni kültür merkeziydi. Bina Birinci Dünya Savaşı'nda askerî hastane oldu, işgal yıllarında Ruslar ve Ermeniler tarafından kullanıldı, 1918'de devlet tarafından satın alınıp Mekteb-i Sultani yapıldı. Kırktan fazla bağımsız odası olan bina 2011-2013'te onarıldı; bir bölümü Erzurum Resim Heykel Müzesi, ikinci kattaki kongre salonu ile iki oda da Kongre ve Millî Mücadele Müzesi olarak ziyarete açık.
Kongredeki tartışmalar
Mustafa Kemal açılış konuşmasında ülkenin bölünmekte olduğunu, İstanbul hükûmetinin güçsüzlüğünü ve İtilaf devletlerinin entrikalarını anlattı; ülkenin kaderini elinde tutacak bir ulusal yönetim kurulabileceğinden söz etti. İstanbul hükûmetinden sert itirazlar geldi: kongrenin kendini parlamento yerine koyduğu, derhal sona erdirilmesi, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının tutuklanıp İstanbul'a gönderilmesi isteniyordu. Mustafa Kemal'in önerisiyle padişaha, hükûmete, askerî ve sivil makamlara gönderilen bir metinde bu suçlamalar reddedildi ve saraya bağlılık açıklandı. Ardından bildiri ve tüzük maddeleri görüşüldü.
Kongre dağılmadan önce tüzüğü gereği dokuz kişilik bir temsil kurulu seçti. Dernekler Kanunu uyarınca Erzurum valiliğine verilen 24 Ağustos 1919 tarihli bildiride üyeler şöyle sıralanmıştı: Mustafa Kemal Paşa, Hüseyin Rauf Bey (eski Bahriye Nazırı), Hoca Raif Efendi (Erzurum eski mebusu), İzzet Efendi, Servet Bey (Trabzon eski mebusu), Sadullah Efendi (Bitlis eski mebusu), Hacı Fevzi Efendi (Erzincan Nakşibendi şeyhi), Bekir Sami Bey (Beyrut eski valisi) ve Hacı Musa Efendi (Mutki'de aşiret reisi). Heyet-i Temsiliye maddesine göre bu dokuz kişi hiçbir zaman bir araya gelip birlikte çalışmadı; Rauf ve Bekir Sami Beyler Mustafa Kemal'in yanında kaldı.
Kongreden sonra üç hafta
Mustafa Kemal kongrenin kapanışından sonra üç hafta daha Erzurum'da kaldı. Yolculuk masrafı için Erzurum'a yerleşmiş emekli bir binbaşıdan borç aldı. 29 Ağustos'ta makineli tüfekli bir müfrezenin eşliğinde, üç arabalık bir konvoyla Mazhar Müfit, Rauf ve Raif Efendi ile birlikte yola çıktı; Erzincan'da Fevzi Efendi de onlara katıldı. 2 Eylül'de Sivas'a vardılar.
Kongreye tam üye katılabilmesi için Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin iki üyesi istifa ettirildi, yerlerine Mustafa Kemal ve Rauf (Orbay) girdi. Kongre 23 Temmuz'da Hoca Raif Efendi'nin geçici başkanlığında açıldı, başkanlığa Mustafa Kemal seçildi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
7 Ağustos'ta yayımlanan beyanname, millî sınırlar içinde vatanın bölünmez olduğunu, İstanbul hükûmeti bağımsızlığı sağlayamazsa geçici bir hükûmet kurulacağını ve manda ile himayenin kabul edilemeyeceğini ilan etti. Kongrede bir Heyet-i Temsiliye de seçildi.Delege sayısı kaynaklarda farklı. Vikipedi'nin Atatürk maddesi 56, Erzurum Kongresi maddesi ise Trabzon, Erzurum, Sivas, Bitlis ve Van'dan gelen 62 delege diyor. Hangisinin doğru olduğunu söylemeden önce kongre tutanaklarına dayanan bir çalışmaya bakmak gerekiyor.
Amasya'dan Erzurum'a: yolda değişen tablo
Mustafa Kemal ve Rauf 26 Haziran 1919'da Amasya'dan ayrıldıklarında İstanbul'da büyük bir kriz yaşanıyordu. Sivas valisi Reşit Paşa, Mustafa Kemal'i nasıl karşılaması gerektiğini İstanbul'a sorunca Dahiliye Nazırı Ali Kemal ile Harbiye Nazırı Şevket Turgut Paşa arasında şiddetli bir kavga çıktı; iki nazır da 26 Haziran'da istifa etti. Yeni Dahiliye Nazırı Reşid Akif Paşa, Sivas valisine gönderdiği telgrafta Mustafa Kemal'in görevinden uzaklaştırılmış herhangi bir general gibi karşılanmasını bildirdi.
Kâzım Karabekir, Mustafa Kemal'i 3 Temmuz'da Erzurum'un 15 km dışında karşıladı ve konuklarını törenle Erzurum kalesindeki karargâha götürdü. Mustafa Kemal kente gelir gelmez Refet'ten, bir an önce ordudan istifa etmesi ve Erzurum'da güvenlik altında kalması yönünde bir telgraf aldı. İngilizler bu sırada bölgenin ulusal ve yabancı karşıtı duyguların merkezi hâline geldiğini düşünüyordu.
Sadakat telgrafı ve "son emir"
Erzurum'daki ilk günler iki yönlü bir tutumu gösteriyor. Mustafa Kemal 4 Temmuz'da, Sultan Vahdettin'in tahta çıkışının yıldönümü vesilesiyle ona sadakatini bildiren bir tebrik telgrafı gönderdi. Üç gün sonra, 7 Temmuz'da, 3. Ordu Müfettişi olarak bütün komutanlara gönderdiği son emirde şunları istedi:
- Askerî ve ulusal örgütler kesinlikle dağıtılmayacak.
- Komuta kademeleri teslim edilmeyecek.
- Cephane ve silahlar verilmeyecek.
- "Düşman" birliklerin atacağı adımlara karşı askerî tepki gösterilecek.
Dikkat: yanlış bilinen
8-9 Temmuz gecesiKaynaklarda Mustafa Kemal'in unvanı bu günlerde farklı yazılabiliyor. Amasya Genelgesi'ni "9. Ordu Müfettişi" sıfatıyla imzaladığı aktarılırken, Mustafa Kemal Atatürk maddesi 7 Temmuz emrini "3. Ordu müfettişi olarak" verdiğini yazıyor. Elimizdeki maddeler bu farkın nedenini açıklamıyor; bu yüzden iki unvanı da kaynaktaki hâliyle aktarıyoruz. Heyet-i Temsiliye maddesi ise resmî bildiride onun "9. Ordu Müfettişi iken 8 Temmuz 1919 askerlikten ayrılma" diye kaydedildiğini gösteriyor.
8-9 Temmuz gecesi Mustafa Kemal, Harbiye Nazırı Ali Ferid Paşa ile telgraf üzerinden saatlerce görüştü. Görüşmenin sonunda görevden alınacağını hisseden Mustafa Kemal istifa etti; Ferid Paşa ise onun görevden alındığını söyledi. Böylece aynı gece için iki farklı anlatı ortaya çıktı: Mustafa Kemal açısından bir istifa, İstanbul açısından bir azil. Erzurum Kongresi maddesi bu yüzden Erzurum'u "Mustafa Kemal'in sivil olarak görev aldığı ilk yer" olarak anıyor.
Tarih notu
Kongre neden ertelendi?Erzurum günleri:
- 3 Temmuz 1919: Erzurum'a varış, Kâzım Karabekir'in karşılaması.
- 4 Temmuz: Padişaha tebrik telgrafı.
- 7 Temmuz: Komutanlara "son emir".
- 8-9 Temmuz gecesi: Telgraf görüşmesi ve askerlikten ayrılış.
- 10 Temmuz: Kongre için ilk öngörülen tarih.
- 23 Temmuz: Kongrenin açılışı.
- 7 Ağustos: Beyannamenin yayımlanması.
- 29 Ağustos: Sivas'a hareket.
- 3 Temmuz 1919: Erzurum'a varış, Kâzım Karabekir'in karşılaması.
- 4 Temmuz: Padişaha tebrik telgrafı.
- 7 Temmuz: Komutanlara "son emir".
- 8-9 Temmuz gecesi: Telgraf görüşmesi ve askerlikten ayrılış.
- 10 Temmuz: Kongre için ilk öngörülen tarih.
- 23 Temmuz: Kongrenin açılışı.
- 7 Ağustos: Beyannamenin yayımlanması.
- 29 Ağustos: Sivas'a hareket.
Erzurum Kongresi maddesine göre kongre 17 Haziran'da Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Erzurum şubesi tarafından toplanmaya çağrılmıştı. Görüşmelerin 10 Temmuz'da başlaması öngörülmüştü; ancak delegelerin bir bölümü o tarihte Erzurum'a gelemediği için kongre ertelendi ve 23 Temmuz'da açıldı. Kongreyi düzenleyen iki örgüt vardı: merkezi İstanbul'da bulunan Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukûk-ı Milliye Cemiyeti'nin Erzurum şubesi ve Trabzon Muhâfaza-i Hukûk-ı Milliye Cemiyeti.
Mustafa Kemal'in kongreye katılabilmesi kolay olmadı. Kâzım Karabekir, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin iki üyesini istifa ettirerek Rauf (Orbay) ile Mustafa Kemal'in tam üye olarak katılmalarını sağladı. Mustafa Kemal önce hazırlık komitesi başkanı seçildi, daha sonra yine Karabekir'in çabasıyla kongre başkanlığına getirildi. Maçka temsilcisi İzzet (Eyüboğlu) Bey ile Erzurumlu Hoca Raif Efendi başkan vekili oldu.
Sanasaryan binası
Kongre, 1881'de Mıgırdıç Sanasaryan tarafından kurulan ve 1912'de kapatılan Sanasaryan Koleji'nin binasında toplandı. Kolej bir eğitim kurumu olmanın yanında bölgedeki önemli bir Ermeni kültür merkeziydi. Bina Birinci Dünya Savaşı'nda askerî hastane oldu, işgal yıllarında Ruslar ve Ermeniler tarafından kullanıldı, 1918'de devlet tarafından satın alınıp Mekteb-i Sultani yapıldı. Kırktan fazla bağımsız odası olan bina 2011-2013'te onarıldı; bir bölümü Erzurum Resim Heykel Müzesi, ikinci kattaki kongre salonu ile iki oda da Kongre ve Millî Mücadele Müzesi olarak ziyarete açık.
Kongredeki tartışmalar
Mustafa Kemal açılış konuşmasında ülkenin bölünmekte olduğunu, İstanbul hükûmetinin güçsüzlüğünü ve İtilaf devletlerinin entrikalarını anlattı; ülkenin kaderini elinde tutacak bir ulusal yönetim kurulabileceğinden söz etti. İstanbul hükûmetinden sert itirazlar geldi: kongrenin kendini parlamento yerine koyduğu, derhal sona erdirilmesi, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının tutuklanıp İstanbul'a gönderilmesi isteniyordu. Mustafa Kemal'in önerisiyle padişaha, hükûmete, askerî ve sivil makamlara gönderilen bir metinde bu suçlamalar reddedildi ve saraya bağlılık açıklandı. Ardından bildiri ve tüzük maddeleri görüşüldü.
Ek bilgi
Dokuz kişilik Heyet-i TemsiliyeErzurum Kongresi maddesi kongrenin önemini birkaç noktada topluyor: manda ve himaye reddedilerek ilk kez koşulsuz ulusal bağımsızlık kararı alındı; ilk kez millî sınırlardan söz edildi; ilk kez geçici bir hükûmet kurulabileceği dile getirildi. Toplanış biçimi bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından millî bir kongreydi ve Sivas Kongresi'nin ön hazırlığı niteliğini taşıyordu. Kongrenin, Batı Anadolu'da Yunan kuvvetlerine karşı savaşan Kuvâ-yi Milliye üzerinde büyük bir moral etkisi yaptığı da yazılıyor.
Kongre dağılmadan önce tüzüğü gereği dokuz kişilik bir temsil kurulu seçti. Dernekler Kanunu uyarınca Erzurum valiliğine verilen 24 Ağustos 1919 tarihli bildiride üyeler şöyle sıralanmıştı: Mustafa Kemal Paşa, Hüseyin Rauf Bey (eski Bahriye Nazırı), Hoca Raif Efendi (Erzurum eski mebusu), İzzet Efendi, Servet Bey (Trabzon eski mebusu), Sadullah Efendi (Bitlis eski mebusu), Hacı Fevzi Efendi (Erzincan Nakşibendi şeyhi), Bekir Sami Bey (Beyrut eski valisi) ve Hacı Musa Efendi (Mutki'de aşiret reisi). Heyet-i Temsiliye maddesine göre bu dokuz kişi hiçbir zaman bir araya gelip birlikte çalışmadı; Rauf ve Bekir Sami Beyler Mustafa Kemal'in yanında kaldı.
Kongreden sonra üç hafta
Mustafa Kemal kongrenin kapanışından sonra üç hafta daha Erzurum'da kaldı. Yolculuk masrafı için Erzurum'a yerleşmiş emekli bir binbaşıdan borç aldı. 29 Ağustos'ta makineli tüfekli bir müfrezenin eşliğinde, üç arabalık bir konvoyla Mazhar Müfit, Rauf ve Raif Efendi ile birlikte yola çıktı; Erzincan'da Fevzi Efendi de onlara katıldı. 2 Eylül'de Sivas'a vardılar.
Kaynaklar
- Vikipedi, Erzurum Kongresi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Heyet-i Temsiliye maddesi (tr.wikipedia.org)