AE2 denizaltısı (25-30 Nisan 1915): Boğazı geçen ilk denizaltı, ıskalanan torpidolar, Sultanhisar'ın avı ve Marmara'da 7

Neden bu konu?

25 Nisan 1915 sabahı Mustafa Kemal Arıburnu'nda Conkbayırı'na doğru yürürken, aynı saatlerde Boğaz'ın sularında bir Avustralya denizaltısı mayın hatlarının altından Marmara'ya geçmeye çalışıyordu. AE2, Çanakkale Boğazı'nı geçen ilk denizaltı oldu ve beş gün sonra bir Osmanlı torpidobotunun ateşiyle sona erdi. Konu, Türkçe Vikipedi'deki HMAS AE2, Çanakkale Savaşı'ndaki denizaltı faaliyetleri ve Sultanhisar (torpido botu) maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki HMAS AE2 maddesine dayanır.

İngiltere'den Avustralya'ya, oradan Çanakkale'ye

İngilizce maddeye göre AE2, Vickers Armstrong tarafından Barrow-in-Furness'te 10 Şubat 1912'de kızağa kondu, 18 Haziran 1913'te suya indirildi ve 28 Şubat 1914'te Portsmouth'ta Avustralya Kraliyet Donanması'na katıldı. Komutanı Binbaşı Henry Hugh Gordon Stoker'dı. E sınıfı denizaltı 55,2 metre boyunda, su üstünde 750 tonluktu; dört torpido kovanı vardı ve hiç topu yoktu. Kardeşi AE1 ile birlikte 24 Mayıs 1914'te Sidney'e ulaştı; İngiltere'den gelen bu yolculuk yaklaşık 13.000 deniz miliydi.

Savaş başlayınca Alman Yeni Gine'sine gönderildi; AE1 orada iz bırakmadan kayboldu. Bölgede denizaltıya ihtiyaç kalmayınca Stoker geminin Avrupa'ya gönderilmesini önerdi. AE2 31 Aralık 1914'te on altı gemilik bir konvoyla yola çıktı ve 28 Ocak 1915'te Port Said'e vardı.

Önce başarısız denemeler

İngilizce maddeye göre Boğaz'ı denizaltıyla geçme denemeleri pahalıya mal olmuştu: Britanya denizaltısı B11 Boğaz'a girip Mesudiye'yi batırmış, ama Marmara'ya geçmek isteyen E15 ile Fransız Saphir mayınlar ve akıntılar yüzünden kaybedilmişti. Türkçe maddeye göre AE2 bir ara dibe oturup ağır hasar görmüştü; 22 Nisan'da göreve döndü. 24 Nisan'daki ilk denemede ön dalış dümeninin bağlantısı kırıldı ve denizaltı 6 deniz mili ilerleyebildikten sonra geri döndü.

25 Nisan, saat 02.30

İkinci deneme 25 Nisan saat 02.30'da başladı. Saat 04.30 dolaylarında kıyı topçusu denizaltıyı görüp ateş açtı; Stoker dalış emri verdi. İngilizce maddeye göre AE2 sonraki bir saati mayın zincirlerinin arasından geçerek geçirdi; Malta'da gövdeye kaynatılan koruyucu teller zincirlerin takılmasını önledi. Türkçe madde, denizaltının fark edilmemek için dibe "otura kalka", birkaç kez mayın zincirlerine sürtünerek ilerlediğini yazar.

"Genel olarak kargaşa çıkarın"

AE2 gündüzü dipte bekleyerek geçirdi. İngilizce maddeye göre saat 21.00 dolaylarında yüzeye çıkıp bataryalarını şarj etti ve başarısını filoya telsizle bildirdi; bu, Boğaz'ı geçen ilk müttefik gemisinin haberiydi. Stoker'ın emri "generally run amok", yani genel olarak kargaşa çıkarmaktı. Türkçe maddeye göre 26 Nisan sabahı Turgut Reis'e yeniden yaklaşan denizaltı zırhlının ateşiyle karşılaşınca daldı ve saat 09.00 dolaylarında Marmara'ya girdi.

Marmara'da beş gün

Türkçe maddeye göre AE2 27 Nisan'da Doğanhasan Sığlığı'nda Barbaros Hayreddin zırhlısına, aynı gün Yarhisar muhribine, 28 Nisan'da Muâvenet-i Milliye'nin eşlik ettiği dört gemilik bir gruba torpido saldırıları yaptı; hiçbiri isabet etmedi. İngilizce madde, denizaltının birden fazla denizaltı varmış izlenimi vermek için Marmara'nın farklı yerlerinde görünmeye çalıştığını, artan mekanik arızalar yüzünden bütün saldırıların başarısız kaldığını yazar. 29 Nisan'da Marmara'ya giren ikinci denizaltı E14 ile buluştu ve ertesi sabah için randevu verdiler.

30 Nisan: Sultanhisar

Türkçe Sultanhisar maddesine göre Yüzbaşı Ali Rıza Bey komutasındaki torpidobot, İstanbul'a dönmek üzere emir almışken olası bir denizaltı raporu üzerine rotasını doğuya çevirdi. Türkçe maddeye göre Karaburun önlerinde saptanan denizaltıya 30 Nisan saat 08.20'de ateş açıldı; AE2 iki torpidodan manevrayla kurtuldu, ama manevralar sırasında kontrolden çıktı. İngilizce maddeye göre saat 10.30'da denizaltı açıklanamayan bir biçimde yüzeye fırladı; kaçmak için dalarken güvenli derinliği aştı ve düzeltme çabaları kıçının yüzeye çıkmasına yol açtı. Sultanhisar'ın mermileri basınç gövdesini makine dairesi yakınında üç yerden deldi. Stoker gemiyi boşalttı ve İngilizce maddeye göre saat 10.45'te denizaltıyı batırdı.

Sonuçları

İngilizce maddeye göre AE2, Birinci Dünya Savaşı'nda düşman eylemiyle kaybedilen tek Avustralya donanması gemisidir. Ama yolu açmıştı: Türkçe denizaltı faaliyetleri maddesine göre Çanakkale ve Marmara'da toplam on dört müttefik denizaltısı harekât yaptı; Osmanlı'nın gemi kayıpları arasında Mesudiye ve Barbaros Hayreddin zırhlıları dahil 8 askerî gemi, 31 ticaret gemisi ve 200'den fazla tekne vardı. İngilizce madde, birkaç ay içinde Osmanlı deniz ulaşımının ciddi biçimde aksadığını ve Gelibolu'daki birliklere ikmalin gelişmemiş kara yollarına kaydığını yazar.

72 metredeki batık

Türkçe maddeye göre 1995'ten beri batığı arayan Rahmi M. Koç Müzesi yöneticisi Selçuk Kolay, Haziran 1998'de AE2'yi Karabiga'da, Karaburun'un 4 mil kuzeyinde, 72 metre derinlikte buldu; Ekim 1998'deki dalışlarla batığın AE2'ye ait olduğu doğrulandı. İngilizce maddeye göre Nisan 2008'deki bir çalıştayda batığın çıkarılmaması önerildi ve iki hükûmet denizaltıyı yerinde bırakmaya karar verdi.