Akabe'nin kaybı (6 Temmuz 1917): Vadi Sirhan'dan dolanan deve süvarileri, Ebu'l-Lisan baskını ve korunmasız kalan doğu y

Akabe Muharebesi, İngilizce Wikipedia'nın anlatımıyla Arap İsyanı sırasında Kızıldeniz kıyısındaki, bugün Ürdün sınırları içinde bulunan Akabe için yapılan çarpışmadır. Şerif Nasır ve Huveytat aşireti şeyhi Avde Ebu Tayi önderliğindeki, T. E. Lawrence'ın danışmanlık yaptığı Arap kuvvetleri, Temmuz 1917 başında Osmanlı savunucularını yenerek limanı ele geçirdi. Sonuç, Arap İsyanı'nın Hicaz'dan kuzeye, Filistin cephesinin doğu kanadına taşınması oldu.

Neden Akabe?

İngilizce maddeye göre Osmanlı Devleti savaşa girince İngiliz savaş gemileri 1 Kasım 1914'te Akabe'deki 100 kişilik Osmanlı kalesini bombaladı. 1917'ye gelindiğinde garnizon, çoğu Osmanlı Arap jandarmasından oluşan 300 kişiye çıkmıştı. Akabe kuzeyde ve doğuda dağlarla çevriliydi ve içerilere uzun, dar Vadi İtm geçidiyle bağlanıyordu; bu geçit denizden gelecek bir çıkarmayı kolayca tıkayabilirdi. Madde, tarihçi Neil Faulkner'ın "İngiliz yüksek komutanlığı uzun zamandır Akabe'den kaygılıydı" sözünü aktarır: İngilizler Osmanlı elindeki Akabe'nin Sina'daki General Archibald Murray'in kanadını tehdit etmesinden, Sina'ya baskınlara üs olmasından ya da Kızıldeniz'de Alman denizaltıları için kullanılmasından korkuyordu.

İngilizce Wikipedia, Lawrence'ın kendi açıklamasını da aktarır: Arapların Akabe'ye ihtiyacı vardı; önce cephelerini genişletmek, sonra İngilizlerle bağlantı kurmak için. Plan, limana denizden değil, korunmasız olan doğudan, top ve makineli tüfek olmadan hızla inen bir deve kuvvetiyle saldırmaktı.

970 kilometrelik çöl yolculuğu

İngilizce maddeye göre 970 kilometrelik çöl yolculuğunu Şerif Nasır yönetti; Lawrence'ın yanında Nesib el-Bekri ve kuzey Huveytat aşiretinin önderi Avde Ebu Tayi vardı. 9 Mayıs 1917'de yola çıktıklarında toplam güç yalnızca 45 Huveytat ve Akayl deve süvarisinden ibaretti. Vadi Sirhan bölgesinde üç adamı yılan sokmasından kaybettiler. Nuri eş-Şalan'a, Vadi Sirhan'ı üs olarak kullanmak için 6.000 sterlin altın ödendi.

Newcombe ve Lawrence, Osmanlı ordusunu asıl hedefin Şam ve Halep olduğuna inandırmak için bir aldatma planı yürüttü. Bair'de Lawrence ve Avde, ana Arap kuvvetinin Ezrak'ta olduğu izlenimini vermek için Dera çevresinde demiryoluna saldırmaya karar verdi; o kadar kuzeyde uygun hedef bulamayınca Amman'ın güneyindeki Atvi istasyonuna saldırıp geri döndüler.

Ebu'l-Lisan: 2 Temmuz 1917

İngilizce maddeye göre Neqb eş-Ştar'daki üç Huveytat kolu, Maan-Akabe yolu üzerindeki Ebu'l-Lisan geçidini tutmaya çalıştı. Dumaniye kolu geçitteki Fuveyle karakoluna saldırırken, Avde ve Lawrence'ın kuvveti Maan'ın güneyindeki Gadir el-Hac garnizonuna saldırıp demiryolu üzerinde on köprüyü yıktı. Ancak Niyaz Bey komutasındaki bir Osmanlı yardım taburu gelip Ebu'l-Lisan'ı tutunca Dumaniye kolu geçidi elinde tutamadı.

2 Temmuz'da Avde bizzat 50 atlıyla Türk birliklerine hücum etti; Nasır ve Lawrence komutasındaki 400 deve süvarisi de kanattan saldırdı. İngilizce maddeye göre sonuç 300 Türk kaybı ve yalnızca 160 esirdi; Araplar iki ölü verdi. Lawrence, tabancasıyla yanlışlıkla kendi devesini başından vurunca neredeyse ölüyordu. Avde'ye altı kurşun isabet etti; dürbününü, kılıfını ve kınını parçaladı ama kendisi yara almadı.

Guveyra, Ketira, Hadra ve liman

İngilizce Wikipedia'ya göre Akabe yolunda üç Türk karakolu daha vardı. Avde ve Lawrence vardığında Guveyra'yı Şeyh İbn Cad almıştı; oradaki 120 kişilik garnizon esir düşmüştü. Ketira 4 Temmuz gecesi bir ay tutulmasından yararlanılarak alındı. Vadi İtm'in ağzındaki Hadra ve 300 kişilik garnizonu 6 Temmuz'da teslim oldu. Önlerinde artık yalnızca 6,4 kilometrelik yol, Akabe ve deniz vardı.

Sonrası: Akabe bir İngiliz deposu oluyor

İngilizce maddeye göre harekâtın sonunda Arap kuvveti 2.000 Huveytat'a ulaşmış, 42'si subay 700 esir almıştı. Avde 600 adamıyla Guveyra'da bir ileri karakol kurdu ve bir buçuk ay tuttu; bu süre Akabe'yi pekiştirmeye yetti, Osmanlı birlikleri Ebu'l-Lisan ile Fuveyle'yi geri alabildiyse de. Arap ileri karakolları Maan dağlık bölgesinde Petra, Delağa ve Batra'da kuruldu.

Lawrence sekiz kişiyle Sina Yarımadası'nı Mitla Geçidi üzerinden 49 saatte geçip Süveyş'e ulaştı. Kahire'de Clayton'a ve Allenby'ye rapor verdi; borçlarını ödemek için hemen 16.000 sterlin altın ve Kudüs'le bağlantıları tehdit edecek planlar için 200.000 altın daha istedi. Allenby, İngiliz Genelkurmay Başkanı Robertson'a, Lawrence'ın planının kısmen başarılı olmasının bile Halep'in güneyindeki Türk demiryolu ulaşımını ciddi biçimde bozacağını yazdı.

Faysal 23 Ağustos'ta Akabe'ye geldi; liman Kraliyet Donanması'nın büyük bir deposuna dönüştü ve Faysal'ın kuvvetleri buradan beslendi. 4 Ağustos'tan itibaren Kraliyet Uçan Kolordusu Maan'ı, Ebu'l-Lisan'ı ve Fuveyle'yi bombalıyordu. İngilizce madde, Lawrence'ın "sonraki dört ayda Akabe'den çıkan uzmanlarımız on yedi lokomotif yok etti" dediğini aktarır.

Akabe'nin kaybıyla Arap İsyanı, Hicaz'ın sınırlarını aşarak Filistin cephesinin doğu kanadına, Maan ve Amman çevresine yayıldı. Bu, Birüssebi ve Gazze'de savaşan, Mustafa Kemal'in de kısa süre sonra 7. Ordu komutanı olarak katılacağı Yıldırım Orduları Grubu'nun gerisinde yeni bir tehdit demekti. İngilizce Wikipedia'nın Yıldırım Orduları Grubu maddesine göre Falkenhayn, İngilizlerin Akabe'yi aldığını ve cephelerin gerisinde Araplar arasında yoğun propaganda yaptığını görünce, Sina cephesi güvenceye alınmadan Bağdat'a yürümenin akıllıca olmayacağını Enver Paşa'ya bildirdi.