İstiklâl Madalyası (66 sayılı kanun, 29 Kasım 1920): Mesrur İzzet'in tasarımı, kırmızı-yeşil-beyaz şeritler, Maraş ve İn

Kurtuluş Savaşı'nın en bilinen nişanı olan İstiklâl Madalyası, savaşın sürdüğü günlerde Ankara'daki Meclis tarafından çıkarılan bir kanuna dayanır. Türkçe Vikipedi'ye göre madalya cephede ve cephe gerisinde yararlılık gösteren asker ve sivillere, o dönemin milletvekillerine, savaşa katılan alayların sancaklarına ve Erzurum ile Sivas kongrelerine katılanlara verildi. İngilizce Wikipedia da madalyanın 29 Kasım 1920 tarihli 66 sayılı kanunla çıkarıldığını, sınırlı sayıda verilen özel bir askerî nişan olduğunu yazar.

66 sayılı kanun

Türkçe Vikipedi'ye göre savaşta yararlılık gösterenlere madalya verilmesi konusu TBMM'de görüşüldü; 66 sayılı kanun 29 Kasım 1920'de Meclis'te kabul edildi ve 4 Nisan 1921'de Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Sonraki yıllarda ana kanuna eklemeler yapıldı: 1924'te çıkarılan 525 sayılı kanun madalyanın varislere geçişine, 1926'da çıkarılan 869 sayılı kanun ise madalyayı ilk kez alacaklara ilişkin hükümler getirdi. Madde, 1 Kasım 1926'ya kadar madalyaları TBMM'nin, bu tarihten sonra başvuranlara ise Millî Savunma Bakanlığı'nın verdiğini belirtir. Kanuna göre madalya her gün sağ göğüs üzerine takılır ve madalyanın çıkarılmasından sonra Osmanlı dönemine ait madalya ve nişanlar iptal edildi.

Tasarım ve semboller

Madalyanın şeklini belirleme işiyle, Mustafa Kemal'in kanun tasarısını hazırlamakla görevlendirdiği Mustafa Necati ilgilendi. Türkçe Vikipedi'ye göre Darphane bir tasarım yarışması açtı ve yarışmayı 9 Ocak 1923'te heykeltıraş Mesrur İzzet Bey'in tasarımı kazandı. Oval biçimli madalya pirinçten yapılmıştır; Latin harfleriyle basılanların ölçüsü 35x40 milimetre, ağırlığı 15,55 gramdır, Osmanlıca basılanlar ise yaklaşık 1 milimetre daha küçük ve 10,5 gram ağırlığındadır.

Ön yüzün üst kısmında ilk TBMM binası, sağında ve solunda dönemin Ankara'sını gösteren cami ve ev görüntüleri bulunur; binanın arkasında doğan güneşin ışınları zaferi ve Cumhuriyet'in kuruluşunu simgeler. Binanın altında dünya sembolü, orak ve tırpan, örs ve çekiç, resim paleti ve fırça yer alır; madde bunların bilime, tarıma, sanayiye ve sanata verilecek önemi ifade ettiğini yazar. Meşe yapraklarının üstünde Meclis'in açılış tarihi olan "23 Nisan 1336" yazısı, onun altında da iki öküzün çektiği kağnı ile yürüyen bir köylü kadın görülür. Arka yüzde ay yıldızla çevrili, Misak-ı Millî sınırlarını gösteren bir Türkiye haritası vardır; Ankara'nın yeri bir yıldızla işaretlenmiştir ve yıldızdan çıkan yedi ışından biri Kars'a, biri Edirne'ye uzanır.

Şeritlerin renkleri

Türkçe Vikipedi'ye göre TBMM'nin verdiği ilk madalyaların kurdelesi yeşildi. Sonra milletvekillerine yeşil, cephede bulunanlara kırmızı, cephe gerisinde çalışanlara beyaz kurdeleli madalyalar verildi. Cephede görev almış milletvekillerinin şeritleri yarı kırmızı, yarı yeşildir. Mustafa Kemal'in yazdığı tezkere TBMM'nin 21 Kasım 1923 tarihli toplantısında görüşüldü ve Mustafa Kemal ile 23 arkadaşına kırmızı-yeşil şeritli İstiklâl Madalyası verilmesi oybirliğiyle kabul edildi. İngilizce Wikipedia'da kırmızı-yeşil şeritli madalya alanların ayrı bir listesi bulunur.

Madalya alan şehirler

Madalya yalnız kişilere verilmedi. Türkçe Vikipedi'ye göre 30 Ocak 1929 tarihli kanunla millî orduda görev alan alayların sancaklarına da birer İstiklâl Madalyası verildi. Türkiye'de İstiklâl Madalyası sahibi beş şehir ve bir ilçe vardır: Kahramanmaraş, Gaziantep, Şanlıurfa, Trabzon, Samsun ve İnebolu. Kahramanmaraş, 21 Ocak - 11 Şubat 1920 arasında şehri Fransız işgalinden kurtaran halkın kahramanlığı nedeniyle 5 Nisan 1925'te kırmızı şeritli madalya aldı. Madde, Meclis'in savaşa katılanların bildirilmesini istemesi üzerine şehrin ileri gelenlerinin Maraş'ta mücadeleye katılmayan kimse olmadığını bildirdiğini ve bu yüzden madalyanın bütün şehir halkına verildiğini anlatır. 1925'ten beri her 12 Şubat'ta madalya törenle bayrağa takılır.

İnebolu ise 9 Nisan 1924 tarihli TBMM kararıyla, cepheye silah ve cephane taşıyan kayıkçıların başarıları nedeniyle beyaz şeritli madalya aldı; madalya İnebolu Belediyesi'nde korunur. Gaziantep madalyasını 2008'de, Şanlıurfa 2016'da aldı. Türkçe Vikipedi'ye göre 1924 kararında Samsun ve Trabzon mavnacı loncalarının da yer aldığı sonradan ortaya çıkarıldı ve bu iki şehre madalyaları 2025'te verildi.