Yakup Kadri Karaosmanoğlu: Tetkik-i Mezalim'den "Yaban"a, Kadro dergisinden Tiran elçiliğine

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Türkçe Vikipedi'nin ifadesiyle Millî Mücadele'den itibaren Atatürk'ün yakın arkadaşları arasında yer aldı. Romancıydı, gazeteciydi, milletvekiliydi, Türk Dil Kurumu'nun ve Anadolu Ajansı'nın kurucuları arasında sayılır. 1932'de "Yaban"ı yayımlayan Kadro dergisinin imtiyaz sahibi oldu; dergi kapanınca 1934'te Tiran'a elçi olarak gönderildi ve yirmi yıla yakın diplomat olarak yaşadı. 27 Ekim 1934, Tiran elçiliğine atanması nedeniyle milletvekilliğinden istifa ettiği gündür.

Kahire, Manisa, İzmir

Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre 27 Mart 1889'da Kahire'de doğdu. Babası Manisa'nın tanınmış Karaosmanoğlu ailesinden Abdülkadir Bey, annesi İkbal Hanım'dı. İngilizce maddeye göre altı yaşına kadar Kahire'de büyüdü, sonra aile memleketleri Manisa'ya döndü. İlköğrenimini Manisa'da Fevziye Mekteb-i İptidaisi'nde tamamladı; 1903'te İzmir İdadisi'ne girdi ve Şahabettin Süleyman ile arkadaşlığı burada başladı. Babası ölünce okulu bitiremedi, 1905'te annesiyle Mısır'a döndü; Türkçe maddeye göre orada Jön Türklerle tanıştı ve siyasete ilgi duymaya başladı. Fransızca öğrendi; Flaubert, Maupassant ve Daudet okudu.

Fecr-i Âti'den "toplum için sanat"a

1908'de ailesiyle İstanbul'a döndü; Vefa Lisesi'ni bitirdi, Hukuk Mektebi'ni üçüncü sınıfta bıraktı. 1909'da Şahabettin Süleyman aracılığıyla Fecr-i Âti topluluğuna katıldı; Ibsen'den esinlenen ilk oyunu "Nirvana" aynı yıl yayımlandı. Yahya Kemal ile birlikte "Nev-Yunanilik" adını verdikleri bir akım başlatmaya çalıştı, ama ilgi görmedi. Çamlıca'daki Kısıklı Bektaşi tekkesine devam ederek gözlemlerinden "Nur Baba" romanını yazdı; tepkiden çekindiği için o dönemde basmadı. İlk öykü kitabı "Bir Serencam" 1913'te çıktı.

1912'de tüberküloza yakalandığını öğrendi, ancak 1916'da tedavi için İsviçre'ye gidebildi; Mondros Mütarekesi imzalanınca yurda döndü. Türkçe maddeye göre Balkan Savaşı ve Birinci Dünya Savaşı'nda yaşananlar onu sanatın "şahsi ve muhterem" olduğu düşüncesinden uzaklaştırdı; "toplum için sanat" anlayışına ve Millî Edebiyat'ın sade dil çizgisine yöneldi.

Mütareke ve Millî Mücadele

Mütarekeden sonra İkdam'da Kurtuluş Savaşı'nı destekleyen yazılar yazdı; Yeni Mecmua'da "Erenlerin Bağından" adını verdiği nesirleri yayımladı. Bu dönemdeki yazılarını 1929'da "Ergenekon" adıyla kitaplaştırdı. 1920'de Millî Mücadele'yi izlemek üzere bazı arkadaşlarıyla Ankara'ya çağrıldı, Batı Cephesi'ni dolaştı ve İstanbul'a umutla döndü. "Kiralık Konak" İkdam'da tefrika edildi; 1921'de Akşam'da tefrikasına başlanan "Nur Baba" tepkiler üzerine yarım kaldı, 1922'de kitap olarak çıkınca yazarını ülke içinde ve dışında tanıttı ve aynı yıl Muhsin Ertuğrul tarafından filme çekildi.

Ardından Ankara'ya gitti. Tetkik-i Mezalim Komisyonu'nda görevlendirilince Kütahya, Simav, Gediz, Eskişehir ve Sakarya yörelerini dolaştı; Hâkimiyet-i Milliye'ye makaleler, İstanbul'daki Cumhuriyet gazetesine fıkralar yazdı. 9 Eylül zaferinden sonra TBMM'ye Mardin milletvekili olarak girdi.

Cumhuriyet'in ilk on yılı

1923'te Mutasarrıf Asaf Bey'in kızı ve Burhan Asaf'ın (Belge) kız kardeşi Leman Hanım ile evlendi. 1925'te Anadolu Ajansı şirkete dönüştürüldüğünde ilk yönetim kurulu üyeleri arasında yer aldı ve "Harici Seksiyon Şefliği"ni üstlendi; 1928'de yönetim kurulundan ayrıldı. 1926'da tedavi için ikinci kez İsviçre'ye gitti, iki yıl kaldı ve izlenimlerini Milliyet'e gönderdi; bunlar "Alp Dağları'ndan" adıyla kitaplaştı. 1927'de "Hüküm Gecesi", 1928'de "Sodom ve Gomore" çıktı. 1932'de kurulan Türk Dil Kurumu'nun kurucuları arasında yer aldı.

Kadro ve "Yaban"

1932'de Vedat Nedim Tör, Şevket Süreyya Aydemir, Burhan Asaf Belge ve İsmail Hüsrev Tökin ile Kadro dergisini kurdu ve derginin imtiyaz sahibi oldu. Aynı yıl, Kurtuluş Savaşı gözlemlerinden ve Tetkik-i Mezalim dönemindeki deneyiminden yararlanarak yazdığı "Yaban"ı Kadro'da tefrika etti. İngilizce maddeye göre roman, Çanakkale'de kolunu kaybettikten sonra bir Anadolu köyüne yerleşen aydın Ahmed Celal'in acı deneyimlerini anlatır. Türkçe maddeye göre 1922 yılında aydın ile köylü arasındaki yabancılığı gösteren eser büyük yankı uyandırdı, 1942'de CHP Roman Armağanı'nda ikinci oldu; bazı eleştirmenler ise yazarı köylüye tepeden bakmakla suçladı.

Türkçe madde, Kadro'nun savunduğu bazı görüşlerin devlet yetkililerince aşırı bulunduğunu, derginin "Kemalizm'i değiştirmekle" suçlandığını, Yakup Kadri'nin 1934'te Tiran'a elçi olarak atandığını ve derginin kapatıldığını yazar. Bu atamayla 27 Ekim 1934'te milletvekilliğinden istifa etti.

"Zoraki Diplomat"

Türkçe maddeye göre 1934'te Tiran, 1935'te Prag, 1939'da Lahey, 1942'de Bern, 1949'da Tahran ve 1951'de yeniden Bern elçiliklerine getirildi; 1955'te Bern elçisiyken emekli oldu. Diplomatlık yıllarını "Zoraki Diplomat"ta (1954) anlattı. 1946'da "Atatürk" adlı bir kitap yayımladı; Türkiye'nin 1923-1952 dönemini işleyen "Panorama" iki cilt hâlinde 1950 ve 1954'te çıktı. Türkçe maddeye göre "Politikada 45 Yıl" ile "Zoraki Diplomat", Atatürk ve İnönü dönemlerinde CHP politikalarına etkisini anlattığı eserlerdir.

Son yıllar

Emekliliğinden sonra 1957'de Ulus'un başyazarı oldu. 1960 darbesinden sonra 6 Ocak-15 Ekim 1961 arasında Kurucu Meclis'te Millî Birlik Komitesi temsilcisi olarak görev aldı. 1961-1965 arasında yeniden Manisa milletvekiliydi; İsmet İnönü'den sonra Meclis'in en yaşlı üyesi olarak geçici Meclis başkanlığı yaptı. Türkçe maddeye göre 1962'de partinin Atatürk ilkelerinden uzaklaştığını öne sürerek CHP'den istifa etti, 1965'te siyasetten çekildi. 1966'da Anadolu Ajansı yönetim kurulu başkanı seçildi. 13 Aralık 1974'te Ankara'da Gülhane Askerî Tıp Akademisi'nde öldü ve İstanbul Beşiktaş'taki Yahya Efendi Mezarlığı'na, annesinin yanına gömüldü.