#1Ankara'da Ulus'tan Opera'ya inerken sağda, merdivenli beyaz bir yapı görürsünüz: Etnografya Müzesi. Önünde atlı bir Atatürk heykeli durur. Bu bina hem Cumhuriyet'in ilk müze yapılarından biri, hem de 1938'den 1953'e kadar Atatürk'ün naaşını barındıran yer. Bu not, Türkçe ve İngilizce Wikipedia'daki müze maddeleri ile mimarı Arif Hikmet Koyunoğlu'nun maddesine dayanıyor. Anıtkabir'in yapımı sitede ayrı bir konu olduğundan burada yalnızca geçici kabir dönemine değiniyoruz.
Arka plan: Namazgâh Tepesi
Türkçe maddeye göre müze, Ankara'nın Altındağ ilçesinde, eski adı Namazgâh Tepesi olan yerde kuruldu. Kurtuluş Savaşı yıllarında bu tepede cuma namazları kılınıyordu. Yani bina, Millî Mücadele Ankara'sının toplanma yerlerinden birinin üzerine oturdu. İngilizce maddeye göre yapı 1925-1928 arasında inşa edildi.
Binanın işlevi baştan belli değildi. Türkçe madde, önce Arkeoloji Müzesi olarak kullanılmasının düşünüldüğünü, sonra Resim Heykel Müzesi olmasına karar verildiğini, ama açılış töreninden sonra bugünkü işlevine kavuştuğunu yazar.
Koyunoğlu maddesine göre Ahmet Arif Hikmet Koyunoğlu 1888'de İstanbul'da doğdu, 27 Temmuz 1982'de yine İstanbul'da öldü. 1908-1914 arasında Sanayi-i Nefise Mektebi'nde okudu; Giulio Mongeri ile Alexandre Vallaury'nin öğrencisiydi ve Beyoğlu'ndaki Saint Antoine Kilisesi'nin yapımında Mongeri ile çalıştı. Birinci Dünya Savaşı'nda askerliği sırasında Erzurum'da İttihat ve Terakki Kulübü binasını inşa etti.
Savaştan sonra döndüğü İstanbul işgal altındaydı ve mimarlık yapma imkânı yoktu. Fotoğrafçılığa yöneldi, foto muhabirliği yaptı, Cağaloğlu'nda bir fotoğrafhane açtı. Madde, işgal güçlerinin baskısı üzerine 1922'de Ankara'ya kaçtığını yazar. Ankara'da bir süre Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nde mimar olarak çalıştı, sonra kendi bürosunu açtı.
Koyunoğlu'nun Ankara'daki yapıtları, başkentin ilk yıllarının adeta bir listesidir: Etnografya Müzesi ve Türk Ocağı binasının yanında Himaye-i Etfal Cemiyeti (Çocuk Sarayı Apartmanı), Adliye binası, Büyük Otel, Celal Bayar Evi, Hariciye Vekâleti (bugün Kültür Bakanlığı binası) ve Maarif Vekâleti binaları. 1930-1934 arasında uluslararası bir yarışmayı kazanarak Bursa'da Tayyare Cemiyeti Tiyatro ve Sineması'nı yaptı. 1981'de Atatürk Sanat Armağanı'nı aldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Bernard Gagnon. Dosya sayfası
Bina
Türkçe maddeye göre müteahhit Nafiz Bey'dir. Bina dikdörtgen planlı ve tek kubbelidir; taş duvarlar küfeki taşı ile kaplanmış, mermer alınlık oymalarla süslenmiştir. Binaya 28 basamaklı bir merdivenle çıkılır. Kapıdan girilince kubbe altındaki holden, iç avlu denilen sütunlu bölüme geçilir. Bu avlunun ortasına mermer bir havuz yapılmış, üstü açık bırakılmıştı. Avlunun çevresinde simetrik olarak sıralanan büyüklü küçüklü salonlar vardır; idare bölümü müzeye bitişik ve iki katlıdır.
Müzenin önündeki bronz atlı Atatürk heykeli, Türkçe maddeye göre 1927'de Millî Eğitim Bakanlığı tarafından İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'ya yaptırıldı.
Koleksiyon
Her iki madde de koleksiyonu aynı başlıklarla anlatır. Müzede Selçuklu döneminden günümüze Türk sanatı örnekleri sergilenir:
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
Akış: 1938-1953, geçici kabir
İngilizce maddeye göre Atatürk 10 Kasım 1938'de Dolmabahçe'de öldükten sonra naaşı 19 Kasım'da TCG Yavuz zırhlısıyla İzmit'e, oradan trenle Ankara'ya götürüldü ve 20 Kasım'da şehre ulaştı. Tabut, devlet cenaze töreni için TBMM binasının önünde bir katafalka kondu. 21 Kasım 1938'de naaş, top arabası üzerinde Etnografya Müzesi'ne taşındı; İngiliz, İran ve Yugoslav şeref kıtaları korteje eşlik etti.
Türkçe madde binada yapılan değişikliği anlatır: iç avlu Atatürk'e geçici kabir olarak ayrılınca ortasındaki havuz bahçeye taşındı ve avlunun üstü kapatıldı. İngilizce maddeye göre maun tabut beyaz mermer bir lahdin içine kondu ve orada yaklaşık 15 yıl kaldı.
Etnografya Müzesi, Cumhuriyet'in kendi kültürünü sergilemek için yaptığı ilk binalardan biridir. Anadolu'nun kilimini, çorabını, minberini ve kapısını tek bir çatı altında toplayan bina, 1938'de bir anda millî yasın merkezi oldu. On beş yıl boyunca Ankara'ya gelenler Atatürk'ü burada, sütunlu avlunun ortasındaki mermer lahdin başında ziyaret etti.
Bugünkü anlamı
Bugün müzeyi gezen biri için iç avlu, koleksiyonun ortasında kalan sakin bir boşluktur. Oysa 1953'e kadar orası bir kabirdi; havuzun bahçeye taşınması ve üstün kapatılması bu dönemden kalmadır. Ulus'ta yürürken önündeki merdivene ve Canonica'nın heykeline bakmak, başkentin 1920'lerdeki kuruluşu ile 1938'deki yasını aynı noktada görmek demektir.
Arka plan: Namazgâh Tepesi
Türkçe maddeye göre müze, Ankara'nın Altındağ ilçesinde, eski adı Namazgâh Tepesi olan yerde kuruldu. Kurtuluş Savaşı yıllarında bu tepede cuma namazları kılınıyordu. Yani bina, Millî Mücadele Ankara'sının toplanma yerlerinden birinin üzerine oturdu. İngilizce maddeye göre yapı 1925-1928 arasında inşa edildi.
Binanın işlevi baştan belli değildi. Türkçe madde, önce Arkeoloji Müzesi olarak kullanılmasının düşünüldüğünü, sonra Resim Heykel Müzesi olmasına karar verildiğini, ama açılış töreninden sonra bugünkü işlevine kavuştuğunu yazar.
Ek bilgi
Mimar: Arif Hikmet KoyunoğluAynı tepede Koyunoğlu'nun bir başka yapısı daha vardır: Türk Ocağı Binası. Sonradan Halkevleri'ne, ardından Resim ve Heykel Müzesi'ne geçen bu bina sitede ayrı bir konuda anlatılıyor. Etnografya Müzesi'nin bir aşamada Resim Heykel Müzesi olarak düşünülmesi, iki komşu yapının işlevlerinin bu yıllarda ne kadar iç içe geçtiğini gösterir.
Koyunoğlu maddesine göre Ahmet Arif Hikmet Koyunoğlu 1888'de İstanbul'da doğdu, 27 Temmuz 1982'de yine İstanbul'da öldü. 1908-1914 arasında Sanayi-i Nefise Mektebi'nde okudu; Giulio Mongeri ile Alexandre Vallaury'nin öğrencisiydi ve Beyoğlu'ndaki Saint Antoine Kilisesi'nin yapımında Mongeri ile çalıştı. Birinci Dünya Savaşı'nda askerliği sırasında Erzurum'da İttihat ve Terakki Kulübü binasını inşa etti.
Savaştan sonra döndüğü İstanbul işgal altındaydı ve mimarlık yapma imkânı yoktu. Fotoğrafçılığa yöneldi, foto muhabirliği yaptı, Cağaloğlu'nda bir fotoğrafhane açtı. Madde, işgal güçlerinin baskısı üzerine 1922'de Ankara'ya kaçtığını yazar. Ankara'da bir süre Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nde mimar olarak çalıştı, sonra kendi bürosunu açtı.
Koyunoğlu'nun Ankara'daki yapıtları, başkentin ilk yıllarının adeta bir listesidir: Etnografya Müzesi ve Türk Ocağı binasının yanında Himaye-i Etfal Cemiyeti (Çocuk Sarayı Apartmanı), Adliye binası, Büyük Otel, Celal Bayar Evi, Hariciye Vekâleti (bugün Kültür Bakanlığı binası) ve Maarif Vekâleti binaları. 1930-1934 arasında uluslararası bir yarışmayı kazanarak Bursa'da Tayyare Cemiyeti Tiyatro ve Sineması'nı yaptı. 1981'de Atatürk Sanat Armağanı'nı aldı.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Bernard Gagnon. Dosya sayfası
Bina
Türkçe maddeye göre müteahhit Nafiz Bey'dir. Bina dikdörtgen planlı ve tek kubbelidir; taş duvarlar küfeki taşı ile kaplanmış, mermer alınlık oymalarla süslenmiştir. Binaya 28 basamaklı bir merdivenle çıkılır. Kapıdan girilince kubbe altındaki holden, iç avlu denilen sütunlu bölüme geçilir. Bu avlunun ortasına mermer bir havuz yapılmış, üstü açık bırakılmıştı. Avlunun çevresinde simetrik olarak sıralanan büyüklü küçüklü salonlar vardır; idare bölümü müzeye bitişik ve iki katlıdır.
Müzenin önündeki bronz atlı Atatürk heykeli, Türkçe maddeye göre 1927'de Millî Eğitim Bakanlığı tarafından İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'ya yaptırıldı.
Koleksiyon
Her iki madde de koleksiyonu aynı başlıklarla anlatır. Müzede Selçuklu döneminden günümüze Türk sanatı örnekleri sergilenir:
- Anadolu'nun çeşitli yörelerinden halk giysileri, takılar, ayakkabı ve takunyalar, Sivas yöresi çorapları, keseler, oyalar, peşkirler, bohçalar, gelin kıyafetleri ve damat tıraş takımları.
- Uşak, Gördes, Bergama, Kula, Milas, Ladik, Karaman, Niğde ve Kırşehir halı ve kilimleri.
- 15. yüzyıldan Memlük kazanları, Osmanlı şerbet kazanları ve öteki maden işleri.
- Osmanlı yay, ok, çakmaklı tabanca, tüfek, kılıç ve yatağanları; II. Mahmud tuğralı, atlas üzerine işlenmiş bir Osmanlı arması.
- Kütahya çinileri, tasavvufla ilgili eşyalar ve hat levhaları.
- Ağaç işleri: Selçuklu Sultanı III. Keyhüsrev'in tahtı (13. yüzyıl), Ahi Şerafettin Sandukası (14. yüzyıl), Ürgüp Damsa köyü Taşhur Paşa Camii mihrabı (12. yüzyıl), Siirt Ulu Camii minberi (12. yüzyıl), Merzifon Çelebi Sultan Medresesi kapısı (15. yüzyıl).
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
Akış: 1938-1953, geçici kabir
İngilizce maddeye göre Atatürk 10 Kasım 1938'de Dolmabahçe'de öldükten sonra naaşı 19 Kasım'da TCG Yavuz zırhlısıyla İzmit'e, oradan trenle Ankara'ya götürüldü ve 20 Kasım'da şehre ulaştı. Tabut, devlet cenaze töreni için TBMM binasının önünde bir katafalka kondu. 21 Kasım 1938'de naaş, top arabası üzerinde Etnografya Müzesi'ne taşındı; İngiliz, İran ve Yugoslav şeref kıtaları korteje eşlik etti.
Türkçe madde binada yapılan değişikliği anlatır: iç avlu Atatürk'e geçici kabir olarak ayrılınca ortasındaki havuz bahçeye taşındı ve avlunun üstü kapatıldı. İngilizce maddeye göre maun tabut beyaz mermer bir lahdin içine kondu ve orada yaklaşık 15 yıl kaldı.
Tarih notu
Kişiler4 Kasım 1953'te, Anıtkabir tamamlandıktan sonra, lahit Meclis Başkanı Refik Koraltan, Başbakan Adnan Menderes ve Genelkurmay Başkanı Nuri Yamut'un da bulunduğu bir heyetin önünde açıldı. Tabut çıkarılıp müzede bir katafalka kondu ve ölümünün 15. yıl dönümü olan 10 Kasım 1953'e kadar orada kaldı. Aynı gün askerî törenle, top arabası üzerinde Anıtkabir'e nakledildi.
- Arif Hikmet Koyunoğlu (1888-1982): Binanın mimarı; aynı tepedeki Türk Ocağı binasının da tasarımcısı.
- Nafiz Bey: Müteahhit.
- Pietro Canonica: 1927 tarihli atlı heykelin heykeltıraşı.
- Besim Atalay: Koleksiyonunu müzeye bağışlayan VII. Dönem milletvekili.
- Refik Koraltan, Adnan Menderes, Nuri Yamut: 4 Kasım 1953'teki lahit açılışında bulunanlar.
- İnşaat: 1925-1928.
- Giriş merdiveni: 28 basamak.
- Kubbe: 1.
- Geçici kabir süresi: 21 Kasım 1938 - 10 Kasım 1953, yaklaşık 15 yıl.
Dikkat: yanlış bilinen
SonuçMüzenin açılış tarihi bu iki maddede verilmez; Türkçe madde yalnızca "açılış töreninden sonra" bugünkü işlevine kavuştuğunu söyler. Bu yüzden başka yerlerde dolaşan açılış günlerini burada aktarmıyoruz. Benzer şekilde İngilizce madde inşaat için 1925-1928 aralığını verirken Türkçe madde bir tarih vermez.
Etnografya Müzesi, Cumhuriyet'in kendi kültürünü sergilemek için yaptığı ilk binalardan biridir. Anadolu'nun kilimini, çorabını, minberini ve kapısını tek bir çatı altında toplayan bina, 1938'de bir anda millî yasın merkezi oldu. On beş yıl boyunca Ankara'ya gelenler Atatürk'ü burada, sütunlu avlunun ortasındaki mermer lahdin başında ziyaret etti.
Bugünkü anlamı
Bugün müzeyi gezen biri için iç avlu, koleksiyonun ortasında kalan sakin bir boşluktur. Oysa 1953'e kadar orası bir kabirdi; havuzun bahçeye taşınması ve üstün kapatılması bu dönemden kalmadır. Ulus'ta yürürken önündeki merdivene ve Canonica'nın heykeline bakmak, başkentin 1920'lerdeki kuruluşu ile 1938'deki yasını aynı noktada görmek demektir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Ankara Etnografya Müzesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Ethnography Museum of Ankara maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Arif Hikmet Koyunoğlu maddesi (tr.wikipedia.org)