#1Cumhuriyet'in ilanından önce Türkiye'de müzik öğretmeni yetiştiren bir okul yoktu. Türkçe Vikipedi'ye göre bu boşluğu dolduran ilk kurum 1924'te Ankara'da açılan Musiki Muallim Mektebi oldu. Okul zamanla sanatçı da yetiştirmeye başladı ve Ankara Devlet Konservatuvarı'na dönüştü. Bu notta okulun kuruluşunu, binasını, kadrosunu ve konservatuvara giden yolu topluyoruz.
Arka plan: saray orkestrasından Ankara'ya
Okulun hikâyesi bir orkestrayla başlar. Zeki Üngör maddesine göre Osman Zeki Bey, bugünkü Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nın çekirdeğini oluşturan Osmanlı saray orkestrasını yönetiyordu. Cumhuriyet'in ilanından sonra orkestrasıyla Ankara'ya gitti ve 11 Mart 1924'te şehrin tarihindeki ilk senfonik konseri verdi. Orkestra Ankara'daki ikinci konserinden sonra "Riyaseticumhur Musiki Heyeti" adıyla cumhurbaşkanlığına bağlandı.
Akış: kuruluş ve ilk öğrenciler
Musiki Muallim Mektebi maddesine göre okul, ortaöğretime müzik öğretmeni yetiştirmek amacıyla doğrudan Maarif Vekâleti'ne bağlı olarak 1 Eylül 1924'te kuruldu. Cebeci'deki üç kerpiç evden oluşan bir otel binasında, 12 öğrenciyle 1 Kasım 1924'te hizmete girdi. 1924-1925 deneme yılıydı; talimatname 29 Temmuz 1925'te yayımlandı ve okul 1925-1926 öğretim yılı başında gerçek anlamda müzik öğretmeni yetiştiren bir kurum oldu.
Okul, ilkokul üzerine dört yıllık ve iki yıllık iki devreden oluşuyordu. İlk öğretmen kadrosu Riyaseticumhur Filarmoni Orkestrası'nın üyelerinden kuruldu. İlk öğrenciler Erkek Muallim Mektebi'nden seçilen 6 kişiydi; sonra İstanbul Balmumcu'daki Öksüz Yurdu'ndan getirilen öğrencilerle sayı arttı. 1927-1928'den itibaren yatılı öğrenci alındı. Kurucu müdür Zeki Üngör, 1934'te emekli olana kadar 10 yıl okulu yönetti.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY 4.0, yazar: Gargarapalvin. Dosya sayfası
Bina: Egli'nin rasyonel tasarımı
Okul binası 1928'de mimar Ernst Arnold Egli tarafından projelendirildi ve madde onu başkentteki rasyonel-modernist akımın en önemli simgelerinden biri sayar. Bina yalnızca okul değil; bir konser salonu ve fuayesi, idari ofisler, sınıflar, yemekhane, yurtlar, çalışma ve okuma odalarından oluşan bir kompleksti. 1938'de Devlet Konservatuvarı, 1985'te Mamak Belediyesi hizmet binası oldu; bugün Mamak Kültür Merkezi olarak kullanılıyor.
Egli maddesine göre mimar 1893'te Viyana'da doğdu, Viyana Teknik Üniversitesi'nde okudu ve Clemens Holzmeister'in asistanlığını yaptı. Holzmeister'in tavsiyesiyle 1927'de Türkiye'ye geldi ve 1938'e kadar Ankara'nın şekillenmesine yön veren birçok modern yapıyı tasarladı.
Avrupa'ya gönderilen gençler ve 1934
Ankara Devlet Konservatuvarı maddesine göre 1925'ten itibaren bazı yetenekli gençler müzik öğrenimi için Avrupa'ya gönderildi; dönenler Cebeci'deki Musiki Muallim Mektebi'nde görevlendirildi. Müzik alanındaki dönüşüm, 1 Kasım 1934'te Mustafa Kemal'in Meclis açış konuşmasında kültür ve güzel sanatlar üzerine yaptığı uyarılarla hız kazandı. Aynı yıl Ankara'da Cumhuriyet döneminin ilk müzik kongresi toplandı.
1933'te Musiki Muallim Mektebi'nde müdür Zeki Bey ve öğretmenlerden oluşan, başkanlığını Maarif Vekili Hikmet Bayur'un yaptığı bir komisyon "Millî Musiki ve Temsil Akademisi Kanun Tasarısı"nı hazırladı. Tasarı 1934'te TBMM'de kabul edildi ve okul bu akademinin parçası oldu. Akademinin içinde başlangıçta Musiki Muallim Mektebi, Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası ve Temsil Şubesi vardı; orkestra 1936'da ayrıldı.
Kişiler: Hindemith, Ebert, Zuckmayer
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Rakamlar: 1936 sınavı
Konservatuvar maddesine göre konservatuvar fiilen Musiki Muallim Mektebi'nin içinde başladı. Okulun 132 öğrencisi 6-12 Mayıs 1936 arasında sınava girdi; 86'sı müzik ve sahne sanatlarına, 46'sı müzik öğretmenliğine ayrıldı. Tiyatro bölümüne 11 (3 kız, 8 erkek), opera bölümüne 12 (5 kız, 7 erkek) öğrenci alındı. Sınavın başladığı 6 Mayıs 1936, konservatuvarın kuruluş günü kabul edilir. Kurum 1 Kasım 1936'da "Musiki Muallim Mektebi Temsil Sınıfları" adıyla faaliyete geçti.
O gün Meclis'i açan Atatürk şöyle dedi: "Ankara'da bir konservatuvar ve bir temsil akademisi kurulmakta olmasını zikretmek, benim için bir hazdır."
1938-1939 öğretim yılından itibaren müzik öğretmeni yetiştirme işi "Gazi Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü" içinde, Zuckmayer'in gözetiminde kurulan üç yıllık müzik bölümüne geçti. Konservatuvar ise 24 Mayıs 1940'ta yürürlüğe giren 17 maddelik 3829 sayılı Konservatuvar Kanunu ile yasal bir zemine oturdu ve ilk mezunlarını 1941'de verdi; 1982'den beri Hacettepe Üniversitesi'ne bağlıdır. Cebeci'deki üç kerpiç evden başlayan bu zincir, bugünkü devlet tiyatrosu, operası ve müzik öğretmenliği eğitiminin ortak kökenidir. Görseller okulun 1930'lardaki binasını ve kurucu müdür Osman Zeki Üngör'ü gösterir.
Arka plan: saray orkestrasından Ankara'ya
Okulun hikâyesi bir orkestrayla başlar. Zeki Üngör maddesine göre Osman Zeki Bey, bugünkü Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nın çekirdeğini oluşturan Osmanlı saray orkestrasını yönetiyordu. Cumhuriyet'in ilanından sonra orkestrasıyla Ankara'ya gitti ve 11 Mart 1924'te şehrin tarihindeki ilk senfonik konseri verdi. Orkestra Ankara'daki ikinci konserinden sonra "Riyaseticumhur Musiki Heyeti" adıyla cumhurbaşkanlığına bağlandı.
Akış: kuruluş ve ilk öğrenciler
Musiki Muallim Mektebi maddesine göre okul, ortaöğretime müzik öğretmeni yetiştirmek amacıyla doğrudan Maarif Vekâleti'ne bağlı olarak 1 Eylül 1924'te kuruldu. Cebeci'deki üç kerpiç evden oluşan bir otel binasında, 12 öğrenciyle 1 Kasım 1924'te hizmete girdi. 1924-1925 deneme yılıydı; talimatname 29 Temmuz 1925'te yayımlandı ve okul 1925-1926 öğretim yılı başında gerçek anlamda müzik öğretmeni yetiştiren bir kurum oldu.
Okul, ilkokul üzerine dört yıllık ve iki yıllık iki devreden oluşuyordu. İlk öğretmen kadrosu Riyaseticumhur Filarmoni Orkestrası'nın üyelerinden kuruldu. İlk öğrenciler Erkek Muallim Mektebi'nden seçilen 6 kişiydi; sonra İstanbul Balmumcu'daki Öksüz Yurdu'ndan getirilen öğrencilerle sayı arttı. 1927-1928'den itibaren yatılı öğrenci alındı. Kurucu müdür Zeki Üngör, 1934'te emekli olana kadar 10 yıl okulu yönetti.
Dikkat: yanlış bilinen
İlk öğrenci sayısı aynı maddede iki farklı biçimde geçer: Okulun "12 öğrenci ile" hizmete girdiği yazılırken, hemen ardından "ilk öğrenci kadrosu"nun Erkek Muallim Mektebi'nden seçilmiş "6 kişiden ibaret" olduğu söylenir. Bu fark, kayıt ile fiilen başlayan öğrenciler ya da farklı tarihler arasındaki bir ayrımdan kaynaklanıyor olabilir; madde bunu açıklamaz.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY 4.0, yazar: Gargarapalvin. Dosya sayfası
Bina: Egli'nin rasyonel tasarımı
Okul binası 1928'de mimar Ernst Arnold Egli tarafından projelendirildi ve madde onu başkentteki rasyonel-modernist akımın en önemli simgelerinden biri sayar. Bina yalnızca okul değil; bir konser salonu ve fuayesi, idari ofisler, sınıflar, yemekhane, yurtlar, çalışma ve okuma odalarından oluşan bir kompleksti. 1938'de Devlet Konservatuvarı, 1985'te Mamak Belediyesi hizmet binası oldu; bugün Mamak Kültür Merkezi olarak kullanılıyor.
Egli maddesine göre mimar 1893'te Viyana'da doğdu, Viyana Teknik Üniversitesi'nde okudu ve Clemens Holzmeister'in asistanlığını yaptı. Holzmeister'in tavsiyesiyle 1927'de Türkiye'ye geldi ve 1938'e kadar Ankara'nın şekillenmesine yön veren birçok modern yapıyı tasarladı.
Avrupa'ya gönderilen gençler ve 1934
Ankara Devlet Konservatuvarı maddesine göre 1925'ten itibaren bazı yetenekli gençler müzik öğrenimi için Avrupa'ya gönderildi; dönenler Cebeci'deki Musiki Muallim Mektebi'nde görevlendirildi. Müzik alanındaki dönüşüm, 1 Kasım 1934'te Mustafa Kemal'in Meclis açış konuşmasında kültür ve güzel sanatlar üzerine yaptığı uyarılarla hız kazandı. Aynı yıl Ankara'da Cumhuriyet döneminin ilk müzik kongresi toplandı.
1933'te Musiki Muallim Mektebi'nde müdür Zeki Bey ve öğretmenlerden oluşan, başkanlığını Maarif Vekili Hikmet Bayur'un yaptığı bir komisyon "Millî Musiki ve Temsil Akademisi Kanun Tasarısı"nı hazırladı. Tasarı 1934'te TBMM'de kabul edildi ve okul bu akademinin parçası oldu. Akademinin içinde başlangıçta Musiki Muallim Mektebi, Riyaset-i Cumhur Filarmoni Orkestrası ve Temsil Şubesi vardı; orkestra 1936'da ayrıldı.
Kişiler: Hindemith, Ebert, Zuckmayer
- Cevat Dursunoğlu: Konservatuvar maddesine göre 1934'te Berlin'de öğrenci müfettişiydi ve konservatuvar için uzman bulmakla görevlendirildi.
- Paul Hindemith: Dursunoğlu, şef Wilhelm Furtwängler aracılığıyla besteci Hindemith'le görüştü. Hindemith 27 Mart 1935'te Berlin'de imzalanan sözleşmeyle danışmanlığı kabul etti; ilk ziyaretini 6 Nisan 1935'te yaptı, 1936 ve 1937'de yeniden geldi ve "Türk Müzik Yaşamının İnşası için Öneriler" başlıklı raporlar sundu. Konservatuvarın bir serbest müzik okulu, bir öğretmen okulu ve bir tiyatro okulundan oluşmasını önerdi.
- Carl Ebert: Tiyatro ve opera bölümlerini kurmak için Almanya'dan getirildi; temsil şubesini 9 yıl yönetti ve Devlet Tiyatroları ile Devlet Operası'na zemin hazırlayan Tatbikat Sahnesi'nin kuruluşuna öncülük etti.
- Eduard Zuckmayer: Hindemith'in önerisiyle davet edilen Alman müzisyen; müzik öğretmenliği bölümü Gazi Eğitim Enstitüsü'ne geçince oraya geçti ve uzun yıllar müzik öğretmeni yetiştirdi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası
Rakamlar: 1936 sınavı
Konservatuvar maddesine göre konservatuvar fiilen Musiki Muallim Mektebi'nin içinde başladı. Okulun 132 öğrencisi 6-12 Mayıs 1936 arasında sınava girdi; 86'sı müzik ve sahne sanatlarına, 46'sı müzik öğretmenliğine ayrıldı. Tiyatro bölümüne 11 (3 kız, 8 erkek), opera bölümüne 12 (5 kız, 7 erkek) öğrenci alındı. Sınavın başladığı 6 Mayıs 1936, konservatuvarın kuruluş günü kabul edilir. Kurum 1 Kasım 1936'da "Musiki Muallim Mektebi Temsil Sınıfları" adıyla faaliyete geçti.
O gün Meclis'i açan Atatürk şöyle dedi: "Ankara'da bir konservatuvar ve bir temsil akademisi kurulmakta olmasını zikretmek, benim için bir hazdır."
Tarih notu
Kronoloji: 11 Mart 1924 Ankara'daki ilk senfonik konser. 1 Eylül 1924 kuruluş. 1 Kasım 1924 açılış. 29 Temmuz 1925 talimatname. 1928 Egli'nin binası. 1934 akademi kanunu ve Zeki Üngör'ün emekliliği. 27 Mart 1935 Hindemith sözleşmesi. 6 Mayıs 1936 sınav ve konservatuvarın kuruluş günü. 1 Kasım 1936 Temsil Sınıfları. 1938-1939 öğretmenlik bölümünün Gazi'ye geçişi. 24 Mayıs 1940 3829 sayılı Konservatuvar Kanunu. 1941 ilk mezunlar.
Ek bilgi
Sonuç ve bugünkü anlamıOkulun ilk öğretmenleri ile Cumhurbaşkanlığı orkestrasının aynı insanlar olması rastlantı değildi. Zeki Üngör maddesine göre Osman Zeki Bey hem orkestranın şefi hem de okulun kurucu müdürüydü; saray orkestrasından gelen müzisyenler böylece yeni başkentte hem konser veren hem de öğretmen yetiştiren bir çekirdek oluşturdu. Bugünkü Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası da aynı kökten gelir.
1938-1939 öğretim yılından itibaren müzik öğretmeni yetiştirme işi "Gazi Orta Muallim Mektebi ve Terbiye Enstitüsü" içinde, Zuckmayer'in gözetiminde kurulan üç yıllık müzik bölümüne geçti. Konservatuvar ise 24 Mayıs 1940'ta yürürlüğe giren 17 maddelik 3829 sayılı Konservatuvar Kanunu ile yasal bir zemine oturdu ve ilk mezunlarını 1941'de verdi; 1982'den beri Hacettepe Üniversitesi'ne bağlıdır. Cebeci'deki üç kerpiç evden başlayan bu zincir, bugünkü devlet tiyatrosu, operası ve müzik öğretmenliği eğitiminin ortak kökenidir. Görseller okulun 1930'lardaki binasını ve kurucu müdür Osman Zeki Üngör'ü gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Musiki Muallim Mektebi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Ankara Devlet Konservatuvarı maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Zeki Üngör maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Ernst Arnold Egli maddesi (tr.wikipedia.org)