#1Mustafa Kemal Kasım 1912'de İstanbul'a döndüğünde Rumeli'den geriye çok az şey kalmıştı. Bulgarlar Çatalca'ya dayanmış, Edirne, Yanya ve İşkodra kuşatma altındaydı.
21 Kasım 1912'de karargâhı Bolayır'da olan Akdeniz Boğazı Bileşik Gücü'nün harekât şubesi müdürlüğüne atandı. Komutan Fahri Paşa, kurmay başkanı okul arkadaşı Fethi'ydi.
Şubat 1913'te bir kıskaç planı uygulandı. Bileşik Güç batıdan, Hurşit Paşa'nın 10. Kolordusu ise denizden Şarköy'e çıkıp güneyden saldıracaktı. Fırtına yüzünden 8 Şubat'a ertelenen harekâtta 10. Kolordu yarım gün geç çıktı. Bileşik Güç bu sırada askerlerinin yarısını kaybederek geri çekildi.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Kandi. Dosya sayfası
Kasım 1912: Çöken bir cephe
Mustafa Kemal Kasım 1912'de İstanbul'a vardığında Osmanlı'nın Avrupa'daki topraklarından geriye çok az şey kalmıştı: Başkent İstanbul ve hemen batısı, Gelibolu yarımadası ve kuşatma altındaki üç kent, yani İşkodra, Yanya ve Doğu Trakya'nın en büyük şehri Edirne. Bulgar kuvvetleri Çatalca'ya kadar gelmiş, İstanbul'u tehdit ediyordu.
21 Kasım 1912'de karargâhı Bolayır'da bulunan Bahr-i Sefit Boğazı Kuva-yı Mürettebesi'nin (Akdeniz Boğazı Bileşik Gücü) Harekât Şubesi Müdürlüğü'ne atandı. Gücün komutanı Fahri Paşa, kurmay başkanı da okul arkadaşı Fethi (Okyar) idi.
Bâb-ı Âli Baskını ve yeniden savaş
Mustafa Kemal Bolayır'dayken, 23 Ocak 1913'te Enver ve taraftarlarının düzenlediği Bâb-ı Âli Baskını ile iktidar İttihat ve Terakki'ye geçti. Başarısızlığın sorumlusu görülen Harbiye Nazırı Nazım Paşa baskında öldürüldü. 30 Ocak'ta Mahmut Şevket Paşa hükûmeti büyük güçlerin önerdiği barış koşullarını reddetti, 3 Şubat'ta ateşkesin süresi doldu ve Bulgarlar Edirne'yi yeniden bombalamaya başladı.
Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi Ahmed İzzet Paşa'nın planına göre Akdeniz Boğazı Bileşik Gücü batıdan Bulgarlara saldıracak, Hurşit Paşa komutasındaki ve kurmay başkanı Enver olan 10. Kolordu ise denizden Şarköy'e çıkıp güneyden Bulgarların arkasına yüklenecekti. Böylece Bulgar kuvvetleri iki hat arasında sıkıştırılacak, Edirne kurtarılacaktı. Harekât ayrıntılı biçimde planlandı ve Ocak sonunda prova edildi. Ancak iki harekâtın başarısı tamamen eşzamanlı yürütülmesine bağlıydı.
8 Şubat 1913: Sis, topçu ve geri çekiliş
Bir fırtına yüzünden 8 Şubat'a ertelenen taarruz, sabah Mürettep Tümeni'nin sis altında Saros Körfezi'nden Bolayır yoluna ilerlemesiyle başladı. Saldırı Bulgar mevzilerine yaklaşık 30 metre kala fark edildi. Saat 7'de Osmanlı topçusu ateş açtı. Marmara kıyısında toplanan 27. Piyade Tümeni saat 8'den itibaren ilerleyip Doğanarslan Çiftliği'ndeki mevzii aldı ve Bulgar 22. Piyade Alayı'nın sol kanadını kuşatmaya başladı.
Ancak Şarköy'e 10. Kolordu'yu taşıyacak vapurlar gecikmişti ve Fahri Paşa ile Fethi Bey bundan habersiz olarak saldırıyı planlandığı gibi başlatmıştı. Bulgar 7. Rila Tümeni hızla karşı saldırıya geçti. Saat 15 sularında Bulgar 22. Alayı Osmanlı sağ kanadına yüklendi; kısa ama şiddetli bir çarpışmadan sonra Osmanlı kuvvetleri geri çekilmeye başladı. Saat 17 civarında yenilenen taarruz da ağır kayıplarla püskürtüldü.
Harekâtın başarısızlığından sonra 17-18 Şubat'ta iki birliğin komuta heyetleri arasında tartışma çıktı. Mahmut Şevket Paşa, 10. Kolordu komutanı Hurşit Paşa'yı tuttu ve onu iki gücün birden komutanlığına getirdi. Gelibolu açıklarında bekleyen 10. Kolordu'nun Çatalca'ya gönderilmesi önerisi de kabul edilmeyince Fahri Paşa, Fethi ve Mustafa Kemal görevlerinden istifa etti. Mahmut Şevket Paşa, Hurşit Paşa ve Enver ile birlikte Bolayır'a giderek uzlaşma sağladı: Fahri Paşa görevden alındı, Fethi İstanbul'a döndü, Mustafa Kemal ise ikna edilerek Boğazlar'dan ayrı bir komutanlık hâline getirilen Bolayır Kolordusu'nun kurmay başkanı oldu.
Mahmut Şevket Paşa günlüğünde, Mustafa Kemal'i Bolayır'da bırakmasının nedenini, İstanbul'a dönerse hükûmete karşı muhalif hareketler başlatabileceği endişesine bağladı.
21 Kasım 1912'de karargâhı Bolayır'da olan Akdeniz Boğazı Bileşik Gücü'nün harekât şubesi müdürlüğüne atandı. Komutan Fahri Paşa, kurmay başkanı okul arkadaşı Fethi'ydi.
Şubat 1913'te bir kıskaç planı uygulandı. Bileşik Güç batıdan, Hurşit Paşa'nın 10. Kolordusu ise denizden Şarköy'e çıkıp güneyden saldıracaktı. Fırtına yüzünden 8 Şubat'a ertelenen harekâtta 10. Kolordu yarım gün geç çıktı. Bileşik Güç bu sırada askerlerinin yarısını kaybederek geri çekildi.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Kandi. Dosya sayfası
Ek bilgi
Edirne 24 Mart 1913'te Bulgarların eline geçti ve 30 Mayıs'ta Londra'da barış imzalandı.Başarısızlığın ardından çıkan komuta tartışmasında Fahri Paşa, Fethi ve Mustafa Kemal istifa etti. Mahmut Şevket Paşa Bolayır'a gelip uzlaşma sağladı. Mustafa Kemal ayrı bir komutanlığa dönüştürülen Bolayır Kolordusu'nun kurmay başkanı olarak kaldı.
Kasım 1912: Çöken bir cephe
Mustafa Kemal Kasım 1912'de İstanbul'a vardığında Osmanlı'nın Avrupa'daki topraklarından geriye çok az şey kalmıştı: Başkent İstanbul ve hemen batısı, Gelibolu yarımadası ve kuşatma altındaki üç kent, yani İşkodra, Yanya ve Doğu Trakya'nın en büyük şehri Edirne. Bulgar kuvvetleri Çatalca'ya kadar gelmiş, İstanbul'u tehdit ediyordu.
21 Kasım 1912'de karargâhı Bolayır'da bulunan Bahr-i Sefit Boğazı Kuva-yı Mürettebesi'nin (Akdeniz Boğazı Bileşik Gücü) Harekât Şubesi Müdürlüğü'ne atandı. Gücün komutanı Fahri Paşa, kurmay başkanı da okul arkadaşı Fethi (Okyar) idi.
Bâb-ı Âli Baskını ve yeniden savaş
Mustafa Kemal Bolayır'dayken, 23 Ocak 1913'te Enver ve taraftarlarının düzenlediği Bâb-ı Âli Baskını ile iktidar İttihat ve Terakki'ye geçti. Başarısızlığın sorumlusu görülen Harbiye Nazırı Nazım Paşa baskında öldürüldü. 30 Ocak'ta Mahmut Şevket Paşa hükûmeti büyük güçlerin önerdiği barış koşullarını reddetti, 3 Şubat'ta ateşkesin süresi doldu ve Bulgarlar Edirne'yi yeniden bombalamaya başladı.
Tarih notu
Planın kâğıt üzerindeki hâliBolayır-Şarköy harekâtı:
- 21 Kasım 1912: Mustafa Kemal Bolayır'daki harekât şubesine atanır.
- 23 Ocak 1913: Bâb-ı Âli Baskını.
- 3 Şubat 1913: Ateşkes sona erer.
- 7 Şubat 1913: Bolayır Kolordusu ve 10. Kolordu subaylarının durum değerlendirmesi.
- 8 Şubat 1913: Bolayır taarruzu (Jülyen takvimiyle 26 Ocak).
- 10 Şubat 1913: Şarköy'deki çıkarma kuvveti geri çekilir.
- 17-18 Şubat 1913: Komutanlar arasında tartışma ve istifalar.
- 21 Kasım 1912: Mustafa Kemal Bolayır'daki harekât şubesine atanır.
- 23 Ocak 1913: Bâb-ı Âli Baskını.
- 3 Şubat 1913: Ateşkes sona erer.
- 7 Şubat 1913: Bolayır Kolordusu ve 10. Kolordu subaylarının durum değerlendirmesi.
- 8 Şubat 1913: Bolayır taarruzu (Jülyen takvimiyle 26 Ocak).
- 10 Şubat 1913: Şarköy'deki çıkarma kuvveti geri çekilir.
- 17-18 Şubat 1913: Komutanlar arasında tartışma ve istifalar.
Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi Ahmed İzzet Paşa'nın planına göre Akdeniz Boğazı Bileşik Gücü batıdan Bulgarlara saldıracak, Hurşit Paşa komutasındaki ve kurmay başkanı Enver olan 10. Kolordu ise denizden Şarköy'e çıkıp güneyden Bulgarların arkasına yüklenecekti. Böylece Bulgar kuvvetleri iki hat arasında sıkıştırılacak, Edirne kurtarılacaktı. Harekât ayrıntılı biçimde planlandı ve Ocak sonunda prova edildi. Ancak iki harekâtın başarısı tamamen eşzamanlı yürütülmesine bağlıydı.
8 Şubat 1913: Sis, topçu ve geri çekiliş
Bir fırtına yüzünden 8 Şubat'a ertelenen taarruz, sabah Mürettep Tümeni'nin sis altında Saros Körfezi'nden Bolayır yoluna ilerlemesiyle başladı. Saldırı Bulgar mevzilerine yaklaşık 30 metre kala fark edildi. Saat 7'de Osmanlı topçusu ateş açtı. Marmara kıyısında toplanan 27. Piyade Tümeni saat 8'den itibaren ilerleyip Doğanarslan Çiftliği'ndeki mevzii aldı ve Bulgar 22. Piyade Alayı'nın sol kanadını kuşatmaya başladı.
Ancak Şarköy'e 10. Kolordu'yu taşıyacak vapurlar gecikmişti ve Fahri Paşa ile Fethi Bey bundan habersiz olarak saldırıyı planlandığı gibi başlatmıştı. Bulgar 7. Rila Tümeni hızla karşı saldırıya geçti. Saat 15 sularında Bulgar 22. Alayı Osmanlı sağ kanadına yüklendi; kısa ama şiddetli bir çarpışmadan sonra Osmanlı kuvvetleri geri çekilmeye başladı. Saat 17 civarında yenilenen taarruz da ağır kayıplarla püskürtüldü.
Dikkat: yanlış bilinen
İstifalar ve Mahmut Şevket Paşa'nın günlüğüBolayır'daki kayıp için kaynaklar aynı ölçüyü kullanıyor ama kesin sayı vermiyor: Bileşik Güç "askerlerinin yarısını yitirdi". Muharebenin tarihi de iki takvimde farklı görünüyor: Bulgar kaynakları Jülyen takvimine göre 26 Ocak, Osmanlı ve Batı kaynakları Gregoryen takvime göre 8 Şubat 1913 diyor. Edirne'nin düşüş tarihi ise bir maddede 24 Mart, diğerinde 26 Mart 1913 olarak geçiyor.
Harekâtın başarısızlığından sonra 17-18 Şubat'ta iki birliğin komuta heyetleri arasında tartışma çıktı. Mahmut Şevket Paşa, 10. Kolordu komutanı Hurşit Paşa'yı tuttu ve onu iki gücün birden komutanlığına getirdi. Gelibolu açıklarında bekleyen 10. Kolordu'nun Çatalca'ya gönderilmesi önerisi de kabul edilmeyince Fahri Paşa, Fethi ve Mustafa Kemal görevlerinden istifa etti. Mahmut Şevket Paşa, Hurşit Paşa ve Enver ile birlikte Bolayır'a giderek uzlaşma sağladı: Fahri Paşa görevden alındı, Fethi İstanbul'a döndü, Mustafa Kemal ise ikna edilerek Boğazlar'dan ayrı bir komutanlık hâline getirilen Bolayır Kolordusu'nun kurmay başkanı oldu.
Mahmut Şevket Paşa günlüğünde, Mustafa Kemal'i Bolayır'da bırakmasının nedenini, İstanbul'a dönerse hükûmete karşı muhalif hareketler başlatabileceği endişesine bağladı.
Ek bilgi
Bolayır'ın ardından Birinci Balkan Savaşı kaybedildi. Yanya 19 Mart'ta, Edirne Mart sonunda düştü; 16 Nisan'da ateşkes imzalandı ve 30 Mayıs 1913'teki Londra Antlaşması ile Midye-Enez hattının batısı ve Edirne bırakıldı. Edirne ancak İkinci Balkan Savaşı'nda, 21 Temmuz 1913'te geri alınabildi.
Kaynaklar
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Bolayır Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)