Temettuat defterleri (1844–1845): Osmanlı hanelerinin gelir ve servet sayımı

Osmanlı Devleti'nin on dokuzuncu yüzyılda hazırladığı kayıtlar arasında, sıradan insanların gündelik hayatını en ayrıntılı biçimde gösteren belgelerden biri temettuat defterleridir. Temettuat, kelime anlamıyla kazanç ya da kâr demektir. Bu defterler, 1844 ve 1845 yıllarında, Tanzimat'ın vergi düzenlemelerine hazırlık amacıyla, Osmanlı'nın Avrupa ve Anadolu topraklarındaki köylerde, kasabalarda ve şehir mahallelerinde yaşayan hanelerin gelirlerini ve servetlerini tespit etmek için tutuldu. Defterlerde, her hanenin reisinin adı, mesleği, sahip olduğu tarlalar, bağlar, bahçeler, hayvanlar, dükkânlar ve yıllık kazancı ayrıntılı olarak yazıldı. Bu yazıda temettuat defterlerinin neden hazırlandığını, nasıl tutulduğunu, neler içerdiğini, bugün nerede saklandığını ve araştırmacılar için ne anlama geldiğini inceliyoruz.

Neden hazırlandı?

1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı, Osmanlı vergi sisteminde köklü bir değişiklik öngörüyordu. Fermanda, vergilerin herkesin gücüne ve kazancına göre adil bir şekilde toplanması gerektiği ilan edildi. Bu ilke, eski vergi sisteminin yerine, her hanenin gerçek gelirine dayanan yeni bir sistem kurulmasını gerektiriyordu.

Ancak yeni bir vergi sistemi kurabilmek için, önce hanelerin gelirlerinin bilinmesi gerekiyordu. Tanzimat'ın ilk yıllarında yapılan denemeler, bu bilginin eksikliği nedeniyle başarısız oldu. Bu nedenle devlet, 1840'ların başında, ülke genelinde hanelerin gelir ve servetlerini tespit etmek için kapsamlı bir sayım yapmaya karar verdi. Temettuat defterleri, bu sayımın ürünü olarak ortaya çıktı.

Nasıl tutuldu?

Temettuat sayımı, her köy ve mahalle için ayrı ayrı yapıldı. Sayımı yürüten görevliler, köylere ve mahallelere giderek her hanenin reisini dinledi ve kayıtları oluşturdu. Bu işlemde köyün muhtarı, imamı ve ileri gelenleri de hazır bulunuyordu. Kayıtlar, bu kişilerin tanıklığıyla doğrulanıyordu.

Her hane için hazırlanan kayıtta, hane reisinin adı, lakabı ve mesleği yazılıyordu. Ardından hanenin sahip olduğu araziler, tarlaların büyüklüğü, ekilen ürünler, bağlar, bahçeler, ağaçlar, hayvanlar ve dükkânlar sıralanıyordu. Son olarak hanenin bir yıllık kazancı ve ödediği vergiler kaydediliyordu. Bu kayıtlar, defterler hâlinde düzenlenerek İstanbul'a gönderildi.

Defterlerde neler var?

Temettuat defterleri, on dokuzuncu yüzyıl ortalarının Osmanlı toplumunu ayrıntılı bir şekilde gösterir. Defterlerde, köylülerin hangi ürünleri yetiştirdiği, kaç dönüm tarlaya sahip olduğu, kaç koyunu ya da ineği olduğu, hangi ağaçları yetiştirdiği yazılıdır. Şehir mahallelerinde ise esnafın mesleği, dükkânının bulunduğu yer, kira geliri ve yıllık kazancı kaydedilmiştir.

Bu kayıtlar sayesinde, bir köydeki tarım üretiminin yapısı, hayvancılığın önemi, servet dağılımı ve meslek çeşitliliği ayrıntılı olarak incelenebilir. Örneğin bir köyde kaç hanenin topraksız olduğu, kaç hanenin büyük araziye sahip olduğu, hangi hanelerin ırgatlık ya da çobanlık yaptığı defterlerden öğrenilebilir.

Defterlerde Müslüman ve gayrimüslim haneler ayrı ayrı kaydedilmiştir. Bazı bölgelerde gayrimüslim haneler için ayrı defterler tutulmuştur. Bu durum, araştırmacıların farklı toplulukların ekonomik durumlarını karşılaştırmalarına imkân verir.

Defterler bugün nerede?

Temettuat defterlerinin büyük bir kısmı, bugün İstanbul'daki Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde saklanmaktadır. Arşivde, temettuat defterleri ayrı bir fon olarak düzenlenmiştir ve ML.VRD.TMT.d koduyla tasnif edilmiştir. Bu fonda on binlerce defter bulunur. Defterler, bölgelere, sancaklara, kazalara ve köylere göre düzenlenmiştir.

Defterlerin kapsadığı bölgeler, Osmanlı'nın Rumeli ve Anadolu topraklarının büyük bir kısmını içerir. Ancak bazı bölgelere ait defterler eksiktir ya da hiç hazırlanmamıştır. Arap vilayetlerine ait defterler ise çok azdır. Bu durum, sayımın her bölgede aynı şekilde uygulanmadığını gösterir.

Araştırmacılar için değeri

Temettuat defterleri, Türkiye'de ve yurt dışında birçok araştırmanın kaynağı olmuştur. Tarihçiler, bu defterleri kullanarak belirli köylerin, kasabaların ve şehirlerin ekonomik yapısını incelemiştir. Bu araştırmalar, on dokuzuncu yüzyıl ortalarında Osmanlı köylüsünün yaşam koşullarını, tarım üretimini ve servet dağılımını ayrıntılı olarak ortaya koymuştur.

Defterler, aile tarihi araştırmaları için de değerlidir. Kendi köylerinin ya da ailelerinin geçmişini araştıran kişiler, temettuat defterlerinde atalarının adlarını, mesleklerini ve servetlerini bulabilir. Bu nedenle defterler, akademik araştırmaların yanı sıra yerel tarih çalışmalarında da sıkça kullanılır.

Temettuat defterleri, aynı dönemde tutulan nüfus defterleri ve vakıf kayıtları ile birlikte kullanıldığında daha zengin sonuçlar verir. Nüfus defterleri, hanelerdeki erkek nüfusunu; temettuat defterleri ise hanelerin ekonomik durumunu gösterir. Bu iki kaynağın birlikte kullanılması, bir köyün ya da mahallenin sosyal ve ekonomik yapısını bütüncül olarak incelemeye imkân verir.

Defterleri okumak

Temettuat defterleri, Osmanlı Türkçesiyle ve genellikle rika yazısıyla yazılmıştır. Defterlerde kullanılan dil, oldukça teknik ve kısaltmalarla doludur. Ölçü birimleri, para birimleri ve vergi türleri, dönemin terminolojisiyle yazılmıştır. Bu nedenle defterleri okumak, Osmanlı Türkçesi ve paleografi bilgisinin yanı sıra dönemin ekonomik terminolojisine de hâkim olmayı gerektirir.

Defterler, farklı kâtiplerin elinden çıktığı için bölgeden bölgeye yazı üslubu, kısaltmalar ve kayıt sırası değişebilir. Bu nedenle bir bölgenin defterlerini incelemeye başlayan araştırmacının, önce birkaç sayfayı karşılaştırarak o kâtibin kayıt alışkanlıklarını çözmesi faydalıdır.

Sayımın sonucu

Temettuat sayımı, yeni bir vergi sistemi kurmak amacıyla yapılmıştı. Ancak sayımın sonuçları, beklenen ölçüde uygulamaya konulamadı. Yeni vergi sisteminin kurulması, yerel direnç, idari güçlükler ve mali sorunlar nedeniyle uzun yıllar aldı. Bu nedenle temettuat defterleri, vergi sisteminde kalıcı bir değişiklik yapmaktan çok, bugün araştırmacılar için değerli bir kaynak olarak önem kazandı.

Bir köyün bir yılı, satır satır

Temettuat defterleri, Osmanlı'nın on dokuzuncu yüzyıl ortalarındaki toplumunu, sıradan insanların gözünden gösteren eşsiz kaynaklardır. Bu defterler, bir köyde kimin ne kadar toprağı olduğunu, hangi ürünleri yetiştirdiğini, kaç hayvana sahip olduğunu ve bir yılda ne kadar kazandığını ayrıntılı olarak kaydeder. Bu kayıtlar, büyük siyasi olayların ya da padişahların hikâyelerinin ötesinde, toplumun büyük çoğunluğunu oluşturan köylülerin ve esnafın hayatını görünür kılar.

Defterler, Tanzimat'ın adil vergi ilkesini uygulamaya koymak için hazırlanmıştı. Ancak bu amaç tam olarak gerçekleşmedi. Bugün ise defterler, tarihçiler, iktisatçılar ve aile tarihi araştırmacıları için değerli bir hazine olarak duruyor. Her defter, bir köyün ya da mahallenin, belirli bir yıldaki ekonomik fotoğrafını sunuyor.

Defterlerin değeri, ayrıntılarından gelir. Bir hanenin kaç zeytin ağacına sahip olduğu, bir bakkalın yıllık kazancı ya da bir çobanın kaç koyunu güttüğü gibi bilgiler, tek başına küçük görünebilir. Ancak bu bilgiler bir araya geldiğinde, bir dönemin toplumunun bütüncül bir resmini ortaya koyar. Temettuat defterleri, bu nedenle Osmanlı tarihinin en değerli belge gruplarından biri olarak görülmeyi hak ediyor. Okuyucular için ise kendi köylerinin bir buçuk yüzyıl önceki hâlini satır satır izleme fırsatı sunuyor.