Hacı Bayram Camii: 23 Nisan 1920 cuma namazı ve Augustus Tapınağı'nın gölgesindeki külliye

Ankara'nın en eski dinî merkezlerinden biri

Hacı Bayram Camii, Ankara'nın Ulus semtinde, şehrin en eski yerleşim alanlarından birinin üzerinde yükselir. Caminin adını aldığı Hacı Bayram-ı Velî, on dördüncü yüzyılın ikinci yarısında Ankara yakınlarındaki Zülfadl köyünde doğmuş, Bayramiyye tarikatının kurucusu olmuş bir mutasavvıftır. 1430 yılında Ankara'da vefat eden Hacı Bayram-ı Velî'nin türbesi caminin hemen yanındadır. Cami, on beşinci yüzyılda inşa edilmiş, sonraki yüzyıllarda çeşitli onarımlar ve eklerle bugünkü görünümüne kavuşmuştur.

Caminin bulunduğu alan, Ankara'nın binlerce yıllık tarihinin üst üste katmanlandığı bir yerdir. Hemen bitişiğinde, Roma İmparatoru Augustus adına inşa edilmiş tapınağın kalıntıları yükselir. Bu yan yanalık, Ankara'nın Frig, Galat, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinden süzülerek gelen kesintisiz yerleşim tarihinin en çarpıcı simgelerinden biridir.

23 Nisan 1920'nin sabahı

Büyük Millet Meclisi'nin açılışı için seçilen gün, bir cuma günüydü. Mustafa Kemal, 21 Nisan 1920'de yayımladığı genelgede açılış gününün programını ayrıntılı biçimde belirlemişti. Programda açılıştan önce Hacı Bayram Camii'nde cuma namazı kılınacak, namazdan sonra hep birlikte Meclis binasına gidilecekti. Genelgede, bütün vilayetlerde de aynı gün mevlit okutulması, hatimler indirilmesi ve dualar edilmesi isteniyordu.

23 Nisan sabahı Ankara, olağanüstü bir kalabalığa sahne oldu. Mebuslar, subaylar, din adamları ve Ankara halkı Hacı Bayram Camii ve çevresinde toplandı. Cuma namazının ardından dualar edildi, kurbanlar kesildi. Kalabalık, camiden Meclis binasına doğru yürüyüşe geçti. Mustafa Kemal ve mebuslar, halkın arasından geçerek Taşhan Meydanı yakınındaki Meclis binasına ulaştılar.

Açılışın dinî atmosferi

Meclis'in açılışının dinî törenlerle birleştirilmesi, dönemin şartlarıyla yakından ilgiliydi. İstanbul hükümeti ve Şeyhülislamlık, Anadolu hareketini meşru otoriteye karşı bir isyan olarak tanımlıyor, Millî Mücadele liderleri hakkında fetvalar yayımlıyordu. Ankara'daki hareket, kendisini Osmanlı devletini ve halifeliği işgalden kurtarmaya çalışan meşru bir kuvvet olarak tanımlıyordu. Hacı Bayram Camii'ndeki cuma namazı, bu tanımı halkın gözünde somutlaştıran bir adımdı.

Açılış töreninde yürüyüş kortejinde dinî semboller de yer aldı. Bu sembollerin varlığı, Anadolu halkına Meclis'in dinî değerlerden kopuk bir kurum olmadığı mesajını veriyordu. Meclis'in açılış oturumu, aynı gün öğleden sonra en yaşlı üye sıfatıyla Sinop mebusu Şerif Bey'in başkanlığında toplandı.

Mebusların yürüyüşü ve halkın coşkusu

Dönemin tanıklarının anlatımlarında 23 Nisan sabahı, Ankara'nın daha önce görmediği bir kalabalığın günüdür. Çevre köylerden gelenler, esnaf, öğrenciler ve askerler, caminin çevresindeki dar sokakları doldurdu. Namazdan çıkan mebusların arasında, kimisi uzun yolculuklardan yeni gelmiş, kimisi henüz Ankara'yı tanımaya başlamış insanlar vardı. Anadolu'nun farklı köşelerinden gelen bu temsilciler, ilk kez bir arada, halkın gözü önünde yürüyordu.

Yürüyüşün ardından Meclis binasının önünde de dualar edildi. Binanın kapısında kesilen kurbanlar ve okunan dualarla birlikte mebuslar içeri girdi. Böylece Hacı Bayram Camii'nde başlayan gün, Meclis'in ilk oturumuyla tamamlandı. Aynı gün Mustafa Kemal'in teklifiyle bir komisyon kurulması kararlaştırıldı; ertesi gün, 24 Nisan 1920'de Mustafa Kemal Meclis başkanlığına seçildi.

Augustus Tapınağı ve Ankara Anıtı

Hacı Bayram Camii'nin hemen yanındaki Augustus Tapınağı, Roma döneminde Ankyra adıyla anılan şehrin en önemli yapılarından biriydi. Tapınak, Roma İmparatoru Augustus ve tanrıça Roma onuruna inşa edilmişti. Tapınağın duvarlarında, Augustus'un kendi icraatlarını anlattığı Res Gestae Divi Augusti adlı metin, Latince ve Grekçe olarak yazılıdır. Bu metnin en eksiksiz kopyası Ankara'daki tapınakta korunmuştur; bu nedenle yazıt, bilim dünyasında Monumentum Ancyranum, yani Ankara Anıtı olarak tanınır.

Tapınak, Bizans döneminde kiliseye dönüştürülmüş, Osmanlı döneminde ise bitişiğine Hacı Bayram Camii ve külliyesi inşa edilmiştir. Bu katmanlı tarih, Ankara'nın yalnızca Cumhuriyet'in başkenti değil, binlerce yıllık bir uygarlık merkezi olduğunu da gösterir.

Cumhuriyet döneminde Hacı Bayram

Cumhuriyet'in ilan edilmesinden sonra Hacı Bayram Camii, başkentin en önemli camilerinden biri olarak önemini korudu. Bayram namazları ve resmî dinî törenler çoğu zaman bu camide yapıldı. Ankara'ya gelen yabancı ziyaretçiler ise caminin yanındaki Augustus Tapınağı'nı görmeye geliyor, Ankara'nın antik geçmişini bu yapıda keşfediyordu.

1930'lu yıllarda Ankara'nın antik eserleri üzerine yapılan araştırmalar, Augustus Tapınağı'nın korunması konusunda yeni bir farkındalık yarattı. Tapınağın duvarlarındaki yazıtın belgelenmesi ve korunması, uluslararası bilim çevrelerinin de ilgisini çekti. Atatürk dönemi, Anadolu'nun antik mirasına yönelik ilginin arttığı bir dönemdi; Türk Tarih Kurumu'nun kurulması ve Anadolu'da yapılan kazılar, bu ilginin somut göstergeleriydi.

Hacı Bayram-ı Velî ve Ankara'nın kimliği

Hacı Bayram-ı Velî, Ankara'nın manevi kimliğinde müstesna bir yere sahiptir. Bayramiyye tarikatının kurucusu olarak Anadolu'da geniş bir etki alanı yaratmış, yetiştirdiği müritler aracılığıyla düşüncesini yaymıştır. Akşemseddin, onun en tanınmış öğrencilerinden biridir. Hacı Bayram-ı Velî'nin türbesi, yüzyıllar boyunca Ankara'nın en çok ziyaret edilen yerlerinden biri olmuştur.

Bu manevi önem, 23 Nisan 1920 sabahının neden Hacı Bayram Camii'nde başladığını da açıklar. Ankara halkı için cami, şehrin manevi merkeziydi; Meclis'in açılışının buradan başlaması, yeni kurumun halkın değer dünyasıyla bağını kuran bir tercih oldu.

Meydandan Meclis'e uzanan yol

Hacı Bayram Camii ile Birinci Meclis binası arasındaki mesafe kısaydı. 23 Nisan 1920 sabahı yürüyüş kortejinin izlediği bu yol, bugün Ulus'un tarihî dokusu içinde izlenebilir. Caminin bulunduğu tepeden inen sokaklar, Taşhan Meydanı'na ve oradan Meclis binasına uzanıyordu. Bu kısa yürüyüş, Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'e geçişin sembolik başlangıç noktalarından biri olarak hatırlanır.

Bugün Hacı Bayram Camii'nin çevresi düzenlenmiş, meydan ve çevresindeki yapılar restore edilmiştir. Ziyaretçiler, Augustus Tapınağı'nın kalıntılarını, Hacı Bayram-ı Velî türbesini ve camiyi aynı alanda görebilmektedir.

Namazdan Meclis'e: değerlendirme

Hacı Bayram Camii, Ankara'nın manevi merkezlerinden biri olarak 23 Nisan 1920 sabahı Büyük Millet Meclisi'nin açılış gününün başlangıç noktası oldu. 21 Nisan genelgesiyle belirlenen programa uygun olarak kılınan cuma namazı, edilen dualar ve ardından Meclis binasına yapılan yürüyüş, yeni Meclis'in halkın değer dünyasıyla bağını kurmayı amaçlıyordu. Augustus Tapınağı'nın kalıntıları ve Hacı Bayram-ı Velî türbesiyle birlikte cami, Ankara'nın binlerce yıllık tarihini ve Cumhuriyet'in kuruluşunu aynı mekânda buluşturan eşsiz bir alandır.