Atatürk dinî bayramları kaldırdı mı? 2739 sayılı kanunda Ramazan ve Kurban bayramları

Bayram takvimi üzerine bir söylenti

Sosyal medyada zaman zaman şu iddiaya rastlanır: "Cumhuriyet'in ilk yıllarında Ramazan ve Kurban bayramları kaldırıldı, yalnızca resmî bayramlar bırakıldı." Kimi zaman bu iddia "bayram namazı yasaklandı" ya da "bayramlar sadece bir gün tatil edildi" gibi eklerle büyür. İddianın neden bu kadar kolay yayıldığı anlaşılır: 1920'ler ve 1930'lar gerçekten de takvimin, saatin, hafta tatilinin ve resmî günlerin yeniden düzenlendiği yıllardı. Bu kadar çok değişikliğin arasında bir değişikliğin daha yapıldığını düşünmek zor gelmez. Ama belgeler bu değişikliğin yapılmadığını, tersine iki dinî bayramın kanunla güvence altına alındığını gösteriyor.

1935'e kadar bayramlar

Osmanlı döneminde Ramazan ve Kurban bayramları devlet kapılarının kapandığı, saray ve halk arasında bayramlaşmaların yapıldığı günlerdi. Cumhuriyet'in ilanından sonra da bu gelenek sürdü. 1920'lerde gazeteler bayram sabahlarını, camilerdeki kalabalıkları, Ankara'da ve İstanbul'da yapılan bayramlaşmaları haber yapmaya devam etti. Resmî tatil günlerinin bütünlüklü bir kanunla düzenlenmesi ise 1935'i buldu.

Bu arada dinî bayramlara bağlı bazı uygulamalar da yeni bir biçim aldı. 1925'ten itibaren Türk Tayyare Cemiyeti, Kurban Bayramı'nda kesilen hayvanların derilerini toplamaya başladı. Bu deriler satılarak elde edilen gelir uçak alımına ve havacılık çalışmalarına aktarıldı. Bu kampanya on yıllarca sürdü ve Kurban Bayramı'nın kamusal bir yardımlaşma günü olarak yeniden tanımlanmasına katkıda bulundu. Yani dinî bayram ortadan kaldırılmadı, aksine devletle iş birliği yapan bir derneğin bağış takvimine yerleşti.

Ne değişti, ne değişmedi?

İddianın gücünü azaltmanın bir yolu, 1924 ile 1935 arasındaki takvim değişikliklerini tek tek sıralamaktır. 2 Ocak 1924'te 394 sayılı kanunla cuma günü hafta tatili olarak kanunlaştı. 26 Aralık 1925'te 697 ve 698 sayılı kanunlarla alaturka saat yerine 24 saatlik düzen, Rumi ve hicri takvim yerine resmî işlerde miladi takvim kabul edildi. 1932'de ezanın Türkçe okunması uygulaması başladı. 1935'te hafta tatili pazara alındı. Bu dört değişikliğin her biri gündelik hayatı etkiledi ve her biri belgelidir.

Bu listede bulunmayan şey, dinî bayramlardır. Miladi takvimin resmî işlerde kabulü bile bayramları ortadan kaldırmadı. Çünkü Ramazan ve Kurban bayramları hicri takvime göre her yıl yaklaşık on bir gün öne kayar ve bu tarihler her yıl ayrıca ilan edilmeye devam etti. Diyanet İşleri Reisliği 1924'teki kuruluşundan itibaren bayram tarihlerini ve namaz vakitlerini duyurdu. Gazeteler bayramdan birkaç gün önce tatil günlerini ilan etti. Yani hicri takvim resmî yazışmadan çekildi, ama dinî günlerin belirlenmesinde yerini korudu.

2739 sayılı kanunun listesi

27 Mayıs 1935'te kabul edilen 2739 sayılı "Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun", Türkiye'nin resmî günlerini ilk kez tek bir metinde topladı. Kanun 29 Ekim'i ulusal bayram olarak tanımladı. Ardından genel tatil günlerini sıraladı: yılbaşı, 23 Nisan, 1 Mayıs Bahar Bayramı, 30 Ağustos Zafer Bayramı. Listenin içinde iki dinî bayram da yer aldı: Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı. Kanun, Ramazan Bayramı için üç gün, Kurban Bayramı için dört gün tatil öngördü.

Bu liste, iddianın doğrudan karşılığıdır. Dinî bayramları kaldırmak isteyen bir yönetimin, resmî tatil günlerini ilk kez kanuna bağladığı metne bu iki bayramı ve toplam yedi günü koyması beklenmezdi. Üstelik Kurban Bayramı'na ayrılan dört gün, o listedeki en uzun tatil süresiydi. Kanun yıllar içinde birçok kez değiştirildi. 19 Mayıs 1938'de listeye eklendi, sonraki dönemlerde başka tarihler girdi ya da çıktı. Ama Ramazan ve Kurban bayramları her değişiklikte listede kaldı.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

İddianın tek bir kaynağı yok. Daha çok, 1930'ların bütün değişikliklerini tek bir "dinle mesafe" anlatısında birleştiren yazılarda ortaya çıkıyor. Bu anlatılarda hafta tatilinin pazara alınması, ezanın Türkçe okutulması, tekke ve zaviyelerin kapatılması gibi gerçekten yaşanmış olaylar arka arkaya sıralanır, ardından listeye "dinî bayramların kaldırılması" da eklenir. İlk üç madde belgelidir, son madde değildir. Bir dizi doğru bilginin yanına konan yanlış bir bilgi, onların inandırıcılığından pay alır.

Sosyal medyada bu kalıp çoğu zaman bayram dönemlerinde yeniden canlanıyor. Bayram öncesi tatil günleri tartışılırken bir kullanıcı geçmişte bayramların "kaldırıldığını" yazıyor, başkaları da bunu tekrar ediyor. X'te son bir ayda bu iddiayı açıkça dile getiren ve geniş yayılan bir paylaşım tespit edilmedi. İddia daha çok forum yazılarında, video yorumlarında ve mesajlaşma gruplarında dolaşıyor.

Arşivdeki karşı kanıt açık: Resmî Gazete'de yayımlanan 2739 sayılı kanunun metni, Meclis'in 27 Mayıs 1935 tarihli tutanakları ve sonraki değişiklik kanunları. Ayrıca 1930'ların gazetelerindeki bayram haberleri, bayram namazı kalabalıklarının fotoğrafları ve Türk Tayyare Cemiyeti'nin kurban derisi ilanları da aynı gerçeği gösteriyor.

Bayramları sayan kanun, bayramları anlatan tarih

Bu tartışma bize bir kanunun neyi saydığına bakmanın, çoğu zaman yorumların hepsinden daha öğretici olduğunu gösteriyor. 2739 sayılı kanun bir tür devlet takvimidir. Bir devletin kendini hangi günlerle tanımladığını ve vatandaşına hangi günlerde dinlenme hakkı tanıdığını gösterir. 1935 takvimine bakınca iki katmanlı bir yapı görüyoruz. Bir yanda Cumhuriyet'in kendi kuruluş anlatısının günleri var: 23 Nisan, 30 Ağustos, 29 Ekim. Öbür yanda toplumun yüzyıllardır yaşadığı iki büyük bayram var. Kanun bu iki katmanı yan yana koydu.

Bu yan yana duruş, 1930'ların laiklik uygulamalarının ne kadar sert olduğu tartışmasını ortadan kaldırmaz. Ama o tartışmayı daha doğru bir zemine taşır. Eleştirilecek bir şey arayan, Türkçe ezan uygulamasına, tekke ve zaviyelerin kapatılmasının sonuçlarına ya da din eğitimindeki boşluğa bakabilir. Bunlar belgeli konulardır. Bayramların kaldırıldığını söylemek ise bu belgeli eleştirilerin yerine belgesiz bir iddiayı koyar ve tartışmayı zayıflatır. Hem eleştiren hem savunan için en sağlam zemin, takvimin kendisidir.

Kısa özet

Ramazan ve Kurban bayramları hiçbir zaman kaldırılmadı. 27 Mayıs 1935 tarihli 2739 sayılı kanun, resmî tatil günlerini ilk kez tek metinde toplarken iki dinî bayramı da listeye aldı. Ramazan Bayramı'na üç, Kurban Bayramı'na dört gün ayrıldı. Aynı gün hafta tatili cumadan pazara alındı. İddia çoğu zaman bu iki değişikliğin karıştırılmasından doğuyor.