Merzifon Amerikan Koleji'nin kapatılması (1921): Pontus soruşturması ve Selanik'e göç

Bir misyoner okulunun Merzifon'daki yarım asrı

Merzifon Amerikan Koleji, İngilizce adıyla Anatolia College, 1886'da Amerikan Board misyoner teşkilatının Merzifon'daki ilahiyat okulunun genişletilmesiyle kuruldu. Okulun öğrencilerinin büyük kısmı Ermeni ve Rum ailelerden geliyordu; sonraki yıllarda az sayıda Türk öğrenci de kayıt yaptırdı. Yerleşke, Merzifon'un dışındaki bahçeler arasında yükselen taş binalardan, yatakhanelerden, bir hastaneden, atölyelerden ve bir kız okulundan oluşuyordu. Kolej, Amasya ve Samsun hattının kültür hayatında önemli bir yer tutuyor, öğretmen ve hekim yetiştiriyordu.
Okulun ilk başkanı Charles Tracy'ydi. Uzun yıllar okulu yöneten isim ise George E. White oldu. White, Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında kolejin kaderinde belirleyici rol oynadı. Savaş yıllarında Ermeni öğrenci ve öğretmenlerin büyük kısmı sürgün edildi, okul faaliyetleri fiilen durdu. Mondros Mütarekesi'nin ardından kolej yeniden açıldı; yanına bir yetimhane eklendi ve Amerikan yardım kuruluşu Near East Relief bölgedeki çalışmalarını buradan yürütmeye başladı.

Mütareke yıllarında Karadeniz'in kıyı şeridi

Mütareke döneminde Samsun ve çevresindeki kıyı şeridi, Rum çetelerinin faaliyetleri nedeniyle Ankara için önemli bir güvenlik meselesine dönüştü. Mustafa Kemal'in 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışının gerekçelerinden biri de İstanbul hükûmeti adına bu bölgedeki asayişi incelemekti. Bölgedeki Rum çeteleri, Pontus adıyla anılan ayrılıkçı bir projeyi savunan cemiyetlerle bağlantılıydı. Yunanistan'ın Batı Anadolu'daki ilerleyişi sürerken Karadeniz kıyısında ikinci bir cephe açılması Ankara'nın en çok kaygı duyduğu ihtimallerden biriydi.

Bu ortamda Merzifon Koleji'nin adı, 1920 ve 1921'de yapılan soruşturmalarda geçmeye başladı. Ankara'ya ulaşan raporlar, okulda Pontus fikrini savunan bir öğrenci kulübünün bulunduğunu, bazı yazışmaların okul aracılığıyla yapıldığını ve kolej çevresinin çetelerle bağlantılı kişilere sığınak olduğunu ileri sürüyordu. Kolejin Rum öğretmenlerinden bazıları ile okulun bazı mezunları bu soruşturmalarda sanık olarak yer aldı.

Soruşturma ve kapanış

1921 yılında okulda yapılan aramalar sonrasında kolej Ankara hükûmeti tarafından kapatıldı. Soruşturmanın bulguları, Amasya'da kurulan İstiklal Mahkemesi'nde görülen Pontus davalarıyla birlikte ele alındı. Bu davalarda bölgedeki Rum cemiyetlerinin yöneticileri, bazı din adamları ve okul çevresinden kişiler yargılandı. Kolejin Amerikalı yöneticileri ise sınır dışı edildi; George White ve diğer Amerikalı öğretmenler Merzifon'dan ayrılmak zorunda kaldı.

Amerikan kamuoyu ve misyoner çevreleri, kapatma kararını okulun eğitim amacına dönük bir saldırı olarak yorumladı. Ankara ise kararın bir güvenlik önlemi olduğunu ve okulun siyasi faaliyetlere alet edildiğini savundu. Bu tartışma, Türk-Amerikan ilişkilerinin Lozan sonrasında yeniden kurulma sürecinde de gündeme gelmeye devam etti. Amerikan Board, Anadolu'daki diğer okullarını yeni Türk eğitim mevzuatına uydurarak sürdürmeyi seçti; Merzifon'daki yerleşke ise kalıcı olarak kapandı.

Okulun öğrenci profili ve misyon ağı

Amerikan Board'un Anadolu'daki okul ağı yalnızca Merzifon'la sınırlı değildi. Antep'te Central Turkey College, Harput'ta Euphrates College, Talas'ta bir erkek okulu, İzmir'de International College ve İstanbul'da Robert Kolej ile Amerikan Kız Koleji bu ağın parçalarıydı. Bu okullar, Osmanlı'nın son döneminde Hristiyan topluluklar arasında İngilizce eğitimin, modern tıbbın ve Protestan misyonunun yayılmasında önemli bir rol oynamıştı. Merzifon'un farkı, Karadeniz kıyısındaki siyasi gerilimin tam ortasında yer almasıydı.

Okulun öğrencileri arasında Ermeni, Rum ve Türk gençlerin yanında Kafkasya'dan gelenler de vardı. Kolej, kırsal Anadolu'da az bulunan laboratuvarlara, kütüphaneye ve bir gözlemevine sahipti. Bu olanaklar, savaş sonrasının yıkılmış ortamında okulu bölgedeki en donanımlı kurum haline getiriyordu. Aynı olanaklar, soruşturma raporlarında okulun neden siyasi faaliyetler için elverişli görüldüğünü de açıklar.

Karar Ankara'da nasıl tartışıldı?

Büyük Millet Meclisi'nde Karadeniz kıyısındaki gelişmeler 1921 boyunca sık sık konuşuldu. Merkez Ordusu'nun bölgedeki operasyonları, sürgün kararları ve İstiklal Mahkemesi'nin çalışmaları milletvekillerinin gündemindeydi. Kolejin kapatılması, bu geniş güvenlik tablosunun bir parçası olarak görüldü. Ankara hükûmeti, Amerikan hükûmetiyle resmî diplomatik ilişkisi olmadığı için meseleyi doğrudan bir diplomatik kriz olarak ele almadı; ancak İstanbul'daki Amerikan Yüksek Komiserliği'nin girişimleri, sonraki yıllarda okul mülklerinin ve tazminat taleplerinin konuşulduğu yazışmalara yol açtı.

Savaş sonrası yetimhane ve yardım ağı

Mütarekenin ardından kolejin yanında kurulan yetimhane, savaş yıllarında ailesini kaybetmiş yüzlerce çocuğu barındırdı. Near East Relief, Amerika'da kiliseler ve dernekler aracılığıyla toplanan bağışlarla Anadolu'nun pek çok şehrinde yetimhane, aşevi ve hastane işletiyordu. Merzifon bu ağın Karadeniz'deki merkezlerinden biri oldu. Yardım kuruluşunun kamyonları Samsun limanından gelen un, giysi ve ilaçları iç bölgelere taşıyordu. Bu lojistik ağ, savaşın yıktığı bölgede hayati bir işlev görüyordu; ama aynı zamanda Ankara'nın gözünde denetimi zor, yabancı bayrak altında hareket eden bir yapıydı.

Ankara hükûmeti yardım faaliyetlerini doğrudan engellemek istemiyordu. Aksine, Amerikan yardım kuruluşlarının bazı şehirlerde Türk ve Müslüman halka da hizmet verdiği biliniyordu. Sorun, yardım ağının siyasi bir örgütlenmenin içine karışıp karışmadığıydı. Merzifon'daki soruşturma, tam bu ayrımı yapmaya çalışan bir süreç olarak ilerledi. Okul kapatıldıktan sonra da Near East Relief'in Anadolu'daki bazı faaliyetleri bir süre daha sürdü; yetimlerin önemli bir kısmı ise sonraki yıllarda Yunanistan'a, Suriye'ye ve Lübnan'a nakledildi.

Kapanıştan sonra yerleşkeye ne oldu?

Kolejin binaları kapanıştan sonra uzun süre boş kalmadı. Merzifon, Cumhuriyet döneminde önemli bir askerî garnizon şehri haline geldi; eski okul binalarının bir kısmı askerî amaçlarla kullanıldı. Bölgeye 1930'larda bir hava alayı yerleştirildi ve Merzifon havacılık tarihinde de anılan bir şehir oldu. Böylece misyoner kolejinden kalan taş yapılar, Cumhuriyet'in savunma ve eğitim ihtiyaçları doğrultusunda yeniden düzenlenen bir mekânın parçası oldu. Eski yerleşkenin bahçeleri, yollar ve bazı yapılar zaman içinde şehirle bütünleşti.

Merzifon dosyasının yeri: değerlendirme

Merzifon Amerikan Koleji'nin kapatılması, Millî Mücadele'nin cepheler dışında yürüttüğü iç güvenlik siyasetinin bir örneğidir. Ankara'nın bakış açısından mesele, bir eğitim kurumunun varlığından çok, savaş koşullarında Karadeniz kıyısında ayrılıkçı bir yapılanmanın güç kazanmasını engellemekti. Amerikan misyon çevreleri açısından ise kapatma, yarım asırlık bir eğitim emeğinin sona ermesiydi. İki bakışın da kendi tutarlılığı vardır. Okulun Selanik'te yeniden kurulması, Anadolu'daki çok kültürlü eğitim kurumlarının savaş ve nüfus değişimleriyle birlikte başka coğrafyalara taşınmasının da sembolü olmuştur.

Bugün Merzifon'da eski kolejin bazı binaları hâlâ ayaktadır. Bu binalar, bir yandan Osmanlı'nın son döneminde Anadolu'ya açılan Amerikan misyonunun, öte yandan Millî Mücadele'nin Karadeniz'deki zorlu yıllarının izlerini birlikte taşır.