Yanlış: "Gülcemal vapuru Titanic'in kardeş gemisiydi" — Germanic'ten Gülcemal'e

Yaygın anlatım

Türk denizcilik tarihinin en tanınmış yolcu gemilerinden biri olan Gülcemal hakkında sıkça tekrarlanan bir iddia vardır: Gülcemal, Titanic'in kardeş gemisiydi. Bu iddia, gazete yazılarında, denizcilik sohbetlerinde ve sosyal medya paylaşımlarında zaman zaman "Titanic'in ikizi Türk bayrağı altında" gibi başlıklarla dolaşır. Anlatıya çekici bir hava veren, dünyanın en ünlü batık gemisiyle Türk denizciliği arasında doğrudan bir akrabalık kurulmasıdır.

Gerçek ise hem daha sade hem de daha ilginçtir. Gülcemal, Titanic'ten yaklaşık otuz yedi yıl önce denize indirilmiş bir gemiydi. İki gemi aynı şirkete ait olmuş ve aynı tersanede inşa edilmişti; ancak bu, onları kardeş gemi yapmaz.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

İddianın kaynağı, iki gemi arasındaki gerçek ortak noktaların zamanla abartılmasıdır. Gülcemal, ilk adıyla Germanic olarak, Belfast'taki Harland and Wolff tersanesinde, White Star Line şirketi için inşa edilmişti. Titanic de aynı tersanede, aynı şirket için yapılmıştı. Bu iki bilgi, "aynı tersane, aynı şirket" ifadesiyle aktarılırken, zamanla "aynı aileden" ve sonunda "kardeş gemi" ifadesine dönüştü.

Denizcilikte "kardeş gemi" terimi belirli bir anlam taşır: aynı tasarım üzerine, genellikle aynı dönemde inşa edilen gemileri anlatır. Titanic'in gerçek kardeş gemileri, onunla aynı sınıfa ait Olympic ve Britannic'ti. Popüler anlatımlar ise bu teknik anlamı gözden kaçırarak, aynı şirkete ait her gemiyi akraba saymaya yöneldi. Türkçe yayınlarda Gülcemal'in öyküsü anlatılırken bu ifadenin kullanılması, iddianın yayılmasında etkili oldu.

Germanic: Atlantik'in hızlı yolcusu

Germanic, 1874'te Belfast'taki Harland and Wolff tersanesinde denize indirildi ve 1875'te White Star Line'ın Liverpool–New York hattında sefere başladı. Döneminin en hızlı gemilerinden biriydi; Atlantik'i en kısa sürede geçen gemiye verilen ödülü kısa süre için elinde tuttu. Germanic, yirmi yılı aşkın bir süre boyunca on binlerce yolcuyu, aralarında Amerika'ya göç eden pek çok Avrupalıyı, okyanusun öbür yakasına taşıdı.

1899 kışında Germanic, New York'taki iskelede güvertesinde biriken buz ve kar yükü nedeniyle yan yatarak battı. Gemi yeniden yüzdürüldü ve onarıldı. Bu kaza, onun uzun kariyerinin pek çok ilginç anından biriydi. 1904'te başka bir şirkete geçerek Ottawa adıyla Kanada hattında çalıştı.

Harland and Wolff: Belfast'ın tersanesi

Harland and Wolff, 19. yüzyılın ikinci yarısında Belfast'ta kurulan ve kısa sürede dünyanın en büyük gemi inşa tesislerinden biri haline gelen bir tersaneydi. White Star Line ile kurduğu uzun soluklu ortaklık, tersanenin ününü belirledi. Şirket, Atlantik yolcu taşımacılığında rakipleriyle yarışabilmek için gemilerinin neredeyse tamamını bu tersaneye sipariş ediyordu. Bu nedenle 1870'lerden 1910'lara kadar onlarca White Star gemisi aynı kızaklardan denize indi.

Bu düzen, "aynı tersane, aynı şirket" ölçütünün neden kardeşlik için yeterli olmadığını da açıklar. Eğer bu ölçüt geçerli olsaydı, White Star Line'ın kırk yıl boyunca Belfast'ta yaptırdığı her gemi Titanic'in kardeşi sayılırdı. Denizcilik tarihçileri ise kardeşliği aynı tasarım ve aynı sınıf üzerinden tanımlar. Germanic, kendi döneminde Britannic adlı bir başka White Star gemisiyle birlikte aynı sınıfı paylaşıyordu; onun gerçek kardeşi, 1874'te denize inen bu eski Britannic'ti. Titanic'in kardeşi olan Britannic ise 1914'te denize indirilen ve aynı adı taşıyan çok daha büyük, bambaşka bir gemidir. Bu ad benzerliği de karışıklığı artıran etkenlerden biridir.

Osmanlı denizciliğinde ikinci el okyanus gemileri

20. yüzyılın başında Osmanlı Devleti, yolcu ve asker taşımacılığı için ihtiyaç duyduğu büyük gemileri çoğunlukla Avrupa'dan ikinci el olarak satın alıyordu. Yeni gemi inşa etmek hem pahalı hem de zaman alıcıydı. Hizmet ömrünün ikinci yarısındaki okyanus gemileri ise uygun fiyatlarla edinilebiliyordu. Gülcemal de bu alımların en bilineniydi. Gemi, Osmanlı filosuna katıldığında otuz yaşının üzerindeydi; ancak sağlam gövdesi sayesinde kırk yıl daha hizmet verecekti.

1910: Gülcemal oluyor

1910'da gemi Osmanlı Devleti tarafından satın alındı ve Gülcemal adını aldı. Osmanlı denizciliği için bu, büyük bir okyanus gemisinin filoya katılması anlamına geliyordu. Gülcemal, İstanbul'dan Karadeniz ve Akdeniz limanlarına yolcu taşımaya başladı. Ancak barış dönemi kısa sürdü. Balkan Savaşları ve ardından Birinci Dünya Savaşı, gemiyi bir asker nakliye aracına dönüştürdü.

3 Mayıs 1915: Marmara'da torpido

Çanakkale Savaşı sırasında İngiliz denizaltıları Boğaz'ın mayın hatlarının altından geçerek Marmara Denizi'ne girmeye başladı. Bunlardan biri olan E14, 27 Nisan 1915'te Marmara'ya girmeyi başardı ve Osmanlı deniz ulaşımına ağır darbeler indirdi. 3 Mayıs 1915'te E14, yaklaşık dört bin askerle Gelibolu'ya ilerleyen Gülcemal'i torpilledi. Gemi ağır hasar gördü ancak batmadı; çekilerek İstanbul'a getirildi ve onarıldı.

Bu olay, Gülcemal'in sağlamlığının ve mürettebatının becerisinin bir göstergesi olarak anlatılır. Titanic'in buzdağı çarpmasıyla birkaç saat içinde battığı göz önüne alındığında, Gülcemal'in bir torpido isabetinden sonra ayakta kalması, iki gemiyi karşılaştıranların sıkça andığı bir karşıtlıktır. Ne var ki bu karşılaştırma da iki geminin akrabalığını değil, yalnızca farklı kaderlerini gösterir.

Cumhuriyet'in bayrak gemisi

Savaştan sonra Gülcemal yeniden yolcu gemisi olarak hizmete döndü. 1920'lerde Türk bayrağını Atlantik'in öbür yakasına taşıyan seferleriyle anıldı. Kabotaj Kanunu'nun yürürlüğe girdiği bu yıllarda, Türk bayraklı büyük bir yolcu gemisinin okyanus aşırı limanlara ulaşması, Cumhuriyet'in denizlerdeki varlığının sembolü olarak görüldü. Gemi, sonraki yıllarda Karadeniz ve Akdeniz hatlarında çalışmaya devam etti; ömrünün son döneminde yüzer depo olarak kullanıldı ve 1950'lerde hurdaya ayrıldı. Böylece yaklaşık seksen yıla yayılan bir deniz hayatı sona erdi.

Kardeşlik değil, kuşak farkı

Gülcemal ve Titanic, aynı tersanenin farklı kuşaklarına ait gemilerdi. Germanic, buharlı gemi teknolojisinin yelkenden tamamen kopmadığı bir dönemin ürünüydü; ilk yıllarında direklerinde yardımcı yelkenler bulunuyordu. Titanic ise elektrikli aydınlatmasıyla, devasa boyutlarıyla ve lüks donanımıyla 20. yüzyılın başının en ileri teknolojisini temsil ediyordu. İki gemi arasındaki otuz yedi yıl, denizcilik tarihinde bir çağ farkı demekti. Bu açıdan Gülcemal'i Titanic'in kardeşi değil, aynı ailenin yaşlı bir büyükbabası saymak bile daha doğru olurdu.

Yanılgının yayılmasının bir nedeni, Titanic'in popüler kültürdeki muazzam yeridir. Herhangi bir gemiyi Titanic'le ilişkilendirmek, onun öyküsüne anında ilgi kazandırır. Oysa Gülcemal'in kendi öyküsü, böyle bir ilişkiye ihtiyaç duymayacak kadar zengindir: Atlantik'te hız ödülü kazanan bir yolcu gemisi, New York iskelesinde batıp yeniden yüzdürülen bir gövde, Çanakkale Savaşı'nda torpido yiyip ayakta kalan bir nakliye gemisi ve Cumhuriyet'in denizlerdeki bayrak taşıyıcısı. Bu öykü, gerçek haliyle anlatıldığında Titanic'le kurulan hayalî akrabalıktan çok daha etkileyicidir.

Doğru anlatım

Gülcemal, 1874'te Belfast'taki Harland and Wolff tersanesinde White Star Line için Germanic adıyla inşa edildi. Titanic de aynı tersanede aynı şirket için yapıldı; ancak iki gemi arasında otuz yedi yıl vardır ve farklı sınıflara aittirler. Gülcemal, Titanic'in kardeş gemisi değildir.