Selanik evinin Anadolu'daki kopyaları: Kırklareli ve Balıkesir'deki birebir evler

Asıl ev Selanik'te

Mustafa Kemal, 1881'de Selanik'te, bugün Apostolu Pavlu Caddesi olarak bilinen sokaktaki üç katlı bir evde doğdu. Ev, Osmanlı döneminin Selanik'inde Türk mahallelerinde yaygın olan, cumbalı, ahşap ve kâgir karışımı bir yapıydı. Mustafa Kemal'in çocukluğu bu evde geçti. Balkan Savaşı'nda Selanik'in Yunanistan'a geçmesinden sonra ev, Türk sınırlarının dışında kaldı.

Ev, sonraki on yıllarda Türkiye'ye devredildi ve 1950'lerde müze olarak düzenlendi. Bugün Türkiye'nin Selanik Başkonsolosluğu'nun yanında yer alan ev, Atatürk Evi Müzesi olarak ziyaretçilere açıktır. Her yıl binlerce Türk ziyaretçi, Atatürk'ün doğduğu evi görmek için Selanik'e gider. Ancak herkes bu yolculuğu yapma imkânına sahip değildir. Bu durum, 21. yüzyılda ilginç bir girişimin doğmasına yol açtı: Selanik evinin Türkiye'deki birebir kopyaları.

Kırklareli: hayırseverlerin evi

Kırklareli'deki Atatürk Evi, Kırklareli Belediyesi'nin öncülüğünde ve Kırklarelili hayırseverlerin desteğiyle inşa edildi. İnşaata 4 Ekim 2016'da başlandı. Ev, Selanik'teki asıl evin birebir kopyası olarak tasarlandı ve 17 Ocak 2018'de ziyarete açıldı. Kırklareli merkezindeki Yayla Mahallesi'nde yer alan ev, 960 metrekarelik bir alan üzerine kurulmuştur. Bunun 317 metrekaresi kapalı alandır.

Üç katlı yapıda, Atatürk'ün, annesi Zübeyde Hanım'ın ve babası Ali Rıza Efendi'nin silikon heykelleri bulunur. Bu heykeller, ziyaretçilere Atatürk'ün ailesinin Selanik'teki evde nasıl bir hayat sürdüğünü canlandırmaya çalışır. Evin birinci katında Atatürk'ün Kırklareli ziyaretinde kullandığı eşyalar ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi sırasında kullandığı haritaya ait bir örnek gibi objeler sergilenir. Bahçede ise Atatürk'ün kullandığı demir tekerlekli traktörün bir benzeri yer alır.

Kırklareli ve Atatürk

Kırklareli'nin Atatürk Evi'ne ev sahipliği yapmasının arkasında, kentin Atatürk'le olan tarihî bağı da yatar. Kırklareli, Trakya'nın en eski şehirlerinden biridir. Balkan Savaşı sırasında Bulgar işgaline uğramış, Birinci Dünya Savaşı'nın ardından da Yunan işgalini yaşamıştı. Kentin işgalden kurtuluşu, Mudanya Mütarekesi'nin ardından 1922 sonbaharında gerçekleşti. Atatürk, sonraki yıllarda Trakya'ya yaptığı gezilerde Kırklareli'ni de ziyaret etti. Evde sergilenen eşyaların bir kısmı, bu ziyaretlerle ilişkilendirilir.

Kırklareli, Selanik'e Türkiye'nin en yakın illerinden biridir. Rumeli'nin bir parçası olarak Selanik'le benzer bir tarihî ve kültürel mirası paylaşır. Kentin pek çok sakini, Balkan Savaşları ve nüfus mübadelesi döneminde Rumeli'nin farklı bölgelerinden, bu arada Selanik çevresinden gelen ailelerin torunlarıdır. Bu nedenle Selanik evinin bir kopyasının burada inşa edilmesi, kentin Rumeli kökenli hafızasıyla da örtüşür.

Balıkesir: Aslanlı Yol'lu kopya

Selanik evinin bir başka kopyası, Balıkesir'in Karesi ilçesinde, Kuvayi Milliye Mahallesi'nde yer alır. Projeye Ağustos 2020'de başlandı ve ev, 10 Kasım 2021'de, Atatürk'ün ölüm yıldönümünde açıldı. Yaklaşık 8.400 metrekarelik bir alana yayılan projede, Anıtkabir'deki Aslanlı Yol'u hatırlatan bir yol da bulunur. Bu yol, ziyaretçileri Anıtkabir'in tören atmosferine benzer bir duyguyla evin kapısına ulaştırır.

Karesi Atatürk Evi'nin iç düzenlemesi, Kırklareli'deki evden farklıdır. Zemin katta "Atatürk ve Çocuk" bölümü, Atatürk'ün Balıkesir ziyaretlerini anlatan bir oda, kütüphane ve bir fotoğraf köşesi bulunur. Birinci katta Atatürk ve Milli Mücadele, Atatürk ve Devrimleri, Atatürk'ün Doğa Sevgisi gibi temalı bölümler yer alır. İkinci katta ise şehitler anı alanı, Zübeyde Hanım anı alanı, bir Son Kurşun koleksiyonu sergisi, Balıkesir ve Kuvayi Milliye odası ile bir gösterim odası bulunur. Ev, pazartesi günleri kapalıdır; diğer günler ücretsiz olarak ziyaret edilebilir.

Balıkesir ve Kuvayi Milliye

Balıkesir'in bir Atatürk evine ev sahipliği yapması, kentin Milli Mücadele'deki rolüyle yakından ilgilidir. Balıkesir, Yunan ordusunun İzmir'e çıkmasından sonra Batı Anadolu'da direniş örgütlenmesinin en önemli merkezlerinden biriydi. 1919 ve 1920'de burada toplanan Balıkesir kongreleri, Kuvayi Milliye hareketinin örgütlenmesinde önemli bir rol oynadı. Evin yer aldığı mahallenin Kuvayi Milliye adını taşıması da bu tarihin bir yansımasıdır.

Atatürk, Balıkesir'i birçok kez ziyaret etti. 1923'te Balıkesir'de Zağanos Paşa Camii'nde halka hitap ettiği konuşma, onun en bilinen konuşmalarından biridir. Karesi Atatürk Evi'ndeki "Atatürk'ün Balıkesir Ziyaretleri" odası, bu bağları ziyaretçilere aktarır.

Asıl evin mimarisi: kopyaların örnek aldığı model

Selanik'teki ev, 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiş, Osmanlı kent konutunun tipik özelliklerini taşıyan bir yapıdır. Zemin kat taş, üst katlar ahşap karkas üzerine sıvalıdır. Sokağa bakan cephede, üst katın dışa taşan çıkması, yani cumbası dikkat çeker. Pencereler dar ve yüksek, saçaklar geniştir. Evin arkasında küçük bir avlu ve bu avluda bir nar ağacı bulunduğu anlatılır. İçeride, Osmanlı evlerinde olduğu gibi, odalar bir sofa etrafında dizilir. Mutfak ve hizmet bölümleri zemin kattadır; yaşam ve yatak odaları üst katlardadır.

Kopyalar, bu cephe düzenini, kat sayısını ve oda yerleşimini örnek alır. Ancak iç mekânlar, müze ve sergi işlevine uygun olarak yeniden düzenlenmiştir. Bu nedenle kopya evlerde dolaşan bir ziyaretçi, Selanik'teki evin dış görünüşünü büyük ölçüde tanıyabilir; fakat iç mekânda, sergi panoları, vitrinler ve temalı odalar nedeniyle farklı bir deneyim yaşar.

Ziyaretçinin bilmesi gerekenler

Her iki ev de belediyeler tarafından işletilir ve genellikle ücretsiz olarak ziyaret edilebilir. Ziyaret saatleri ve kapalı günler zaman zaman değişebildiği için, ziyaretten önce ilgili belediyenin duyurularına bakmak yararlı olur. Okul grupları, bu evlerin en düzenli ziyaretçileri arasındadır; özellikle 10 Kasım, 29 Ekim ve 19 Mayıs gibi anma ve bayram günlerinde evlerde yoğunluk yaşanır.

Gezi planlayanlar için bir öneri: Kırklareli'deki evi ziyaret edenler, aynı gün kentin diğer tarihî mekânlarını da görebilir; Karesi'deki evi gezenler ise Balıkesir'in Kuvayi Milliye hatıralarını taşıyan yapılarını rotalarına ekleyebilir. Böylece kopya ev, kentin kendi tarihine açılan bir kapı işlevi görür.

Önceki kopyalar: Taşucu ve Tekkeköy

Kırklareli ve Karesi'deki evler, Selanik evini Türkiye'de yeniden inşa etme fikrinin ilk örnekleri değildir. Mersin'in Silifke ilçesine bağlı Taşucu beldesinde, Selanik'teki evle doğru orantıda ve aynı biçimde yapılan bir Atatürk Evi, 12 Mayıs 2005'te açıldı. Bu ev, Ankara ve İstanbul'daki benzer yapılardan sonra Türkiye'de yapılan üçüncü kopya olarak anıldı. Açılış törenine Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin eski cumhurbaşkanı Rauf Denktaş da katıldı; Taşucu'nun Kıbrıs'a feribot seferlerinin kalktığı liman olması, bu katılıma ayrı bir anlam kattı.

Bir yıl sonra, 26 Haziran 2006'da, Samsun'un Tekkeköy ilçesinde bir başka kopya müze olarak açıldı. Tekkeköy Atatürk Evi de Selanik'teki evin birebir kopyası olarak inşa edildi ve iç dekorasyonu da bu doğrultuda yapıldı. Samsun'un Milli Mücadele'nin başladığı şehir olması, Tekkeköy'deki evi Atatürk'ün doğduğu yer ile Anadolu'ya ilk adımını attığı yer arasında sembolik bir köprüye dönüştürdü. Böylece 2000'lerin ortasından 2020'lerin başına kadar, Selanik evinin kopyaları Akdeniz'den Karadeniz'e, Trakya'dan Marmara'ya uzanan bir hat boyunca çoğaldı.

Kopyaların anlamı

Selanik evinin Türkiye'deki kopyaları, Atatürk hatırasının 21. yüzyılda nasıl yaşatıldığına dair ilginç bir örnektir. Bu evler, tarihî bir mekânı korumaktan çok, bir sembolü çoğaltmaya yöneliktir. Selanik'e gidemeyen ziyaretçiler, kendi şehirlerinde Atatürk'ün doğduğu evin bir benzerini görebilir. Silikon heykeller, temalı odalar ve sergiler, bu evleri birer müzeden çok birer anma mekânına dönüştürür.

Bu yaklaşım, bazı tartışmaları da beraberinde getirir. Kimi tarihçiler, kopya yapıların tarihî mekânlarla karıştırılabileceğine dikkat çeker. Kimileri ise bu evlerin, özellikle genç ziyaretçiler için Atatürk'ün hayatını somut bir biçimde öğrenme imkânı sunduğunu vurgular. Her iki görüş de bu yapıların anlamını değerlendirirken göz önünde tutulmalıdır.

Selanik'ten Trakya'ya ve Karesi'ye uzanan sembol

Kırklareli ve Balıkesir'deki Selanik evi kopyaları, Atatürk'ün doğduğu evin bir mimari sembol olarak taşıdığı gücü gösterir. Selanik'teki asıl ev, Türkiye sınırlarının dışında kalan bir tarihî mekândır. Kopyalar, bu mekânın hatırasını Türkiye'nin içine taşıma çabasıdır. Her iki kentin de bu girişimi üstlenmesinin ardında, kendi Atatürk ve Milli Mücadele hatıraları yatar: Kırklareli'nin Rumeli bağı, Balıkesir'in Kuvayi Milliye geçmişi.

Bu evleri ziyaret edenler, asıl evin yerini tutan bir kopyayı değil, Atatürk'e duyulan sevginin 21. yüzyıldaki bir ifadesini görür. Kopyaların değeri, tarihî özgünlüklerinden değil, Atatürk'ün hatırasını yeni kuşaklara aktarma işlevlerinden gelir. Selanik'teki asıl ev ise hâlâ, Atatürk'ün çocukluğunu geçirdiği yer olarak eşsiz konumunu korur.