Danişmentli İsmail Efe: Aydın'ın değirmenci efesi ve milis binbaşılığa uzanan yolu

Tabakhane Çayı kıyısında bir köy

Danişmentli İsmail Efe, 1878'de Aydın'ın Danişment köyünde doğdu. Köy, Aydın şehrinin yakınında, Tabakhane Çayı'nın kıyısındaydı. İsmail, askerlik çağına gelince silah altına alındı ve topçu sınıfında askerlik yaptığı anlatılır. Askerlik dönüşü köyüne döndü ve tarla ile bahçe işleriyle uğraştı. Tabakhane Çayı'nın kenarında, köyüne yakın bir yerde su değirmenleri işlettiği de aktarılır. Yani İsmail, Milli Mücadele'den önce köyünde toprağıyla ve değirmeniyle geçinen sıradan bir köylüydü.

Ege'nin efe geleneği, İsmail'in yetiştiği çevrenin önemli bir parçasıydı. Efeler, kızan denilen gençlerden oluşan gruplarıyla dağlarda dolaşan, bölge halkı arasında hem korkulan hem de saygı gösterilen kişilerdi. Osmanlı'nın son döneminde bu gruplar, devlet otoritesinin zayıf olduğu kırsal bölgelerde kendi düzenlerini kuruyordu. Ancak 1919'da Yunan işgaliyle birlikte efelerin birçoğu, dağdaki geleneksel yaşamlarını bir yana bırakarak işgale karşı direnişin öncüleri arasına katıldı.

Aydın'ın işgali ve efelerin dağa çıkışı

15 Mayıs 1919'da İzmir'e çıkan Yunan birlikleri, kısa sürede iç kesimlere doğru ilerledi. 27 Mayıs'ta Aydın işgal edildi. İşgal, şehirde ve çevre köylerde büyük bir tedirginlik yarattı. Haziran 1919'da Aydın çevresinde yerel direniş grupları ile Yunan birlikleri arasında çatışmalar başladı. Yörük Ali Efe ve Demirci Mehmet Efe gibi isimler, bu direnişin en tanınan önderleri arasındaydı. Aynı dönemde Danişmentli İsmail Efe de köyünden ve çevresinden topladığı adamlarla direnişe katıldı.

Haziran 1919 sonunda Aydın'da yaşanan çatışmalar, şehrin kısa bir süre için Yunan birliklerinden temizlenmesiyle sonuçlandı. Ancak Yunan kuvvetleri, takviye birliklerle Temmuz başında şehre yeniden girdi. Bu çatışmalar sırasında Aydın'ın bir bölümü yangınlarla harap oldu ve şehirdeki halkın bir kısmı çevre köylere ve dağlara sığındı. Danişment köyü, şehrin hemen yakınında olduğu için bu olayların doğrudan etkisi altında kaldı.

Aydın cephesinde bir milis

İsmail Efe, Aydın ve çevresindeki savunmada Kuvâ-yi Milliye güçleri içinde görev aldı. Aydın cephesi, Menderes vadisi boyunca uzanan ve Yunan birliklerini Nazilli ve Denizli yönünde durdurmaya çalışan bir hattı. Efeler, bu cephede düzenli ordunun henüz bulunmadığı dönemde yükün önemli bir bölümünü üstlendi. Bölgeyi çok iyi tanıyan efeler, gece baskınları, ikmal kollarına saldırılar ve geri çekilme sırasında oyalama muharebeleriyle Yunan ilerleyişini yavaşlatmaya çalıştı.
İsmail Efe'nin cephedeki rolü, sonraki yıllarda kendisine verilen milis binbaşı rütbesiyle tanındı. Bu rütbe, Kuvâ-yi Milliye döneminde düzenli orduya bağlı olmayan ama büyük gruplara komuta eden efelere verilen bir unvandı. Rütbe, aynı zamanda bu kişilerin Milli Mücadele'deki hizmetinin resmi olarak tanınması anlamına geliyordu.

Anzavur ayaklanmasına karşı

İsmail Efe'nin Milli Mücadele'deki hizmetleri yalnızca Aydın cephesiyle sınırlı kalmadı. 1919 sonbaharı ile 1920 baharı arasında Balıkesir ve Biga çevresinde Ahmet Anzavur önderliğinde ayaklanmalar çıktı. İstanbul hükûmetinin desteğini alan Anzavur, Kuvâ-yi Milliye'ye karşı silahlı bir hareket başlatmış ve bölgedeki milli güçleri zor durumda bırakmıştı. Ankara, bu ayaklanmayı bastırmak için çeşitli bölgelerden kuvvet topladı.

İsmail Efe de bu ayaklanmanın bastırılmasında Kuvâ-yi Milliye güçleri içinde yer aldı. Anzavur ayaklanması, Milli Mücadele'nin içeride verdiği en zor sınavlardan biriydi. Bir yanda Yunan işgaliyle mücadele eden milli güçler, öte yanda kendi saflarından çıkan bir ayaklanmayla uğraşmak zorunda kalıyordu. Ayaklanma, Nisan 1920'de büyük ölçüde bastırıldı.

Doğum yeri üzerindeki karışıklık

Danişmentli İsmail Efe'nin hayatıyla ilgili en sık rastlanan karışıklık, doğduğu yerle ilgilidir. Danişment adlı köyler yalnızca Aydın'da değil, Muğla, Çanakkale ve Balıkesir'de de bulunur. Bu nedenle bazı yazarlar, efenin doğup büyüdüğü ve yaşadığı yeri bu illerden biri olarak göstermiştir. Ancak efenin mezarı Aydın'ın Danişment köyündedir ve ailesi de bu köyde yaşamaya devam etmiştir. Aynı ad karışıklığı, bazı anlatımlarda İsmail Efe'nin başka efelerle karıştırılmasına da yol açmıştır.

Bir başka karışıklık da askerlik geçmişiyle ilgilidir. Bazı anlatımlarda İsmail Efe'nin topçu subayı olduğu ileri sürülür. Aile anlatılarına bakılırsa, İsmail Efe topçu sınıfında askerlik yapmış, ancak subay olmamıştır. Milis binbaşı rütbesi, askerlik yıllarındaki bir rütbeden değil, Milli Mücadele'deki hizmetinden gelir.

Düzenli orduya geçiş

1920 sonu ve 1921 başında Ankara, Kuvâ-yi Milliye'nin düzensiz gruplarını düzenli ordu içinde toplama kararı aldı. Bu karar, Milli Mücadele'nin askeri yapısında köklü bir değişiklik anlamına geliyordu. Askerlik yapabilecek ve silah taşıyabilecek gençler düzenli ordunun birlikleri içine alındı. Yaşı ilerlemiş olanlar ve düzenli ordu içinde görev alması uygun görülmeyenler ise köylerine ve işlerine dönmeye çağrıldı.

İsmail Efe, bu dönemde kırk yaşını çoktan aşmıştı. Bu nedenle düzenli ordu içinde kalması uygun görülmedi. 1921 sonlarında ailesini ve çocuklarını yanına alarak Bozdoğan üzerinden, o yıllarda Kıroba adıyla bilinen Çine'ye gitti ve orada yaşamaya başladı. Böylece cephedeki görevi sona erdi, ancak Aydın'ın işgali hâlâ sürüyordu.

Kurtuluştan sonra

7 Eylül 1922'de Aydın, Yunan işgalinden kurtuldu. Cumhuriyetin ilanından sonra İsmail Efe, Çine'den köyüne döndü ve hayatının geri kalanını köyünde ve Aydın'da geçirdi. Aile anlatıları, onun iki evlilik yaptığını ve bu evliliklerden birçok çocuğu olduğunu aktarır. Çocuklarından bazıları 1990'lara ve 2010'lara kadar yaşadı.

1946'da hastalanan İsmail Efe, Aydın'daki doktorların tedavisi altına alındı. Askeri yetkililer, milis binbaşının tedavisi için İzmir'den askeri doktorlar getirtti. Bu ilgi, Milli Mücadele'nin efelerine devletin gösterdiği saygının bir işaretiydi. Ancak İsmail Efe sağlığına kavuşamadı ve 4 Temmuz 1946'da hayatını kaybetti. Mezarı Danişment köyündedir.

Torunlara kalan miras

İsmail Efe'nin binbaşı rütbeli kılıçlı fotoğrafı, efe kıyafetiyle çekilmiş gümüş işlemeli mavzerli fotoğrafı ve yanında hep bulunan kızanıyla çekilmiş fotoğrafları torunları tarafından saklanır. Mavzeri, kılıcı, milis binbaşı elbisesi ve efe kıyafeti de aileden aileye devredilmiştir. Önce en büyük oğlu İsmail'e kalan bu eşyalar, onun ölümünden sonra kardeşi İsmet'e geçti. İsmet'in 1994'teki ölümünün ardından eşyalar Danişment köyünde yaşayan torunlarından birine teslim edildi.

Bu eşyalar, Milli Mücadele'nin efelerinin hatırasının yalnızca resmi kayıtlarda değil, ailelerin evlerinde de yaşatıldığını gösterir. Bir mavzer, bir kılıç ve birkaç fotoğraf, bir köy değirmencisinin milis binbaşılığa uzanan hayatının somut izleridir.

Aydın'ın efeleri arasında bir isim

Danişmentli İsmail Efe, Aydın'ın Milli Mücadele'deki hikâyesinde Yörük Ali Efe ya da Demirci Mehmet Efe kadar tanınmış bir isim değildir. Ancak onun hayatı, Ege'deki direnişin nasıl bir halk hareketi olduğunu gösteren tipik bir örnektir. Köyünde toprağıyla ve değirmeniyle geçinen bir adam, işgal karşısında silaha sarılmış, Aydın cephesinde ve Anzavur ayaklanmasına karşı savaşmış, düzenli ordu kurulunca da köyüne dönmüştür.

İsmail Efe'nin hayatıyla ilgili bilgilerin önemli bir kısmı aile anlatılarına dayanır. Bu nedenle bazı ayrıntılar kesin olarak doğrulanamaz. Ancak milis binbaşı rütbesi, Aydın'daki mezarı ve torunlarının sakladığı eşyalar, onun Milli Mücadele'deki yerini açıkça ortaya koyar. Danişment köyü, bugün de efesinin hatırasını yaşatan yerlerden biridir.