Nusret mayın gemisi: Karanlık Liman'a bırakılan 26 mayın ve Tarsus'taki gövde

Çanakkale Savaşı'nın belki de en çok sevilen kahramanı bir gemidir: Nusret. Küçük bir mayın dökücü, 8 Mart 1915 sabahı karanlıkta Erenköy önlerine 26 mayın bıraktı; on gün sonra İtilaf donanmasının üç zırhlısı battı. Bu yazıda Nusret'in hikâyesini Kiel'deki tersaneden Karanlık Liman'a, oradan da bugün Tarsus ve Çanakkale'deki iki anıta kadar takip ediyoruz.

Kiel'den Çanakkale'ye

Gemi 1911'de Almanya'nın Kiel kentinde kızağa çekildi ve 1913'te Osmanlı donanmasına katıldı. Asıl adı "Nusrat"tır; zamanla "Nusret" biçimi yaygınlaştı. Bugün iki yazımı da kaynaklarda görebilirsiniz. Yukarıdaki ikinci fotoğraf, geminin teslimden önce Kiel Körfezi'ndeki deneme seyrinde çekilmiştir.

1915 baharında İtilaf donanması günlerdir Boğaz girişindeki tabyaları bombalıyor, keşif uçuşları yapıyor ve mayın tarayıcılarıyla Boğaz'ı temizlemeye çalışıyordu. Büyük bir saldırının yaklaştığı belliydi.

Bir uçuşun gördüğü şey

Mart 1915 başında Osmanlı'nın Çanakkale'de yalnızca tek bir keşif uçağı vardı: Blériot XI-2 tipi bir uçak. 3 Mart'ta Üsteğmen Cemal Bey ve makinisti Vahran Usta bu uçakla keşfe çıktı. Haftalardır gördüklerinden farklı bir manzarayla karşılaştılar: Boğaz girişinde İngiliz mayın arama gemisi yoktu. Birkaç turdan sonra mayınların bir kısmının gemilere geçit verecek şekilde temizlendiğini fark ettiler. Fark edilmemek için 1.000 metreye yükselip karargâha döndüler ve durumu bildirdiler.

Müstahkem Mevki Komutanlığı ayrıca bir şeyi doğru tahmin ediyordu: Saldırı kademeler hâlinde yapılacak, cephanesi biten ilk kademe gemileri geri çekilip yerini ikinci kademeye bırakacaktı. Geri çekilen gemilerin de Boğaz'ın en geniş yeri olan Erenköy önündeki koyda, Karanlık Liman'da dönüş yapması bekleniyordu. Orta tahkimat bölgesindeki mayın hatlarına ek olarak bu dönüş rotasına da bir hat döşenmesine karar verildi.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: NA. Dosya sayfası

7 Mart'ı 8 Mart'a bağlayan gece

Nusret, Yüzbaşı Tophaneli İsmail Hakkı Bey ve Müstahkem Mevki Mayın Grup Komutanı Yüzbaşı Hafız Nazmi (Akpınar) Bey'in komutasında, düşman gemilerinin projektörlerine rağmen Anadolu yakasındaki Karanlık Liman'a ilerledi. Geminin çarkçıbaşı Önyüzbaşı Ali Yaşar (Denizalp) Efendi'ydi. Görevi kolaylaştıran bir şans da vardı: İngiliz karakol gemisi kötü hava nedeniyle yerini terk etmişti.

Gemi 8 Mart sabahı saat 05.00 dolaylarında 26 mayını gizlice bıraktı. Bu, Boğaz'daki on birinci mayın hattıydı. Mayınlar orta tahkimat bölgesine yakın, kıyıya paralel biçimde döşendi. Kaynaklarda, kolay bulunmamaları için alışılmışın tersine yerleştirildikleri de belirtilir.

İşin ilginç bir yanı daha var. O dönem 8 metre derinlikteki bir mayının 1.000 metre yükseklikten uçakla görülebileceği kabul ediliyordu; Bozcaada'da yapılan denemeler dikkatli bir havacının mayınları rahatça görebildiğini göstermişti. Buna rağmen İtilaf tarafının Karanlık Liman üzerinde yaptığı hava keşfinde mayınlar fark edilmedi. Ertesi günlerdeki deniz ve hava keşifleri de sonuç vermedi.
18 Mart'ta ne oldu?

On gün sonra, 18 Mart'taki büyük taarruzda geri dönüş manevrası yapan gemiler tam da beklenen yerde, Karanlık Liman'da mayına çarptı. Fransız zırhlısı Bouvet, ardından İngiliz zırhlıları Irresistible ve Ocean battı. Günün saat saat akışını ayrı bir konuda anlattık.

Bouvet'nin batışında Nusret mayınlarının payı tartışmalıdır: Bazı araştırmacılar patlamanın bir topçu isabetinden kaynaklandığını ve geminin rotasının bu hattan geçmediğini savunur. Irresistible ve Ocean'ın ise mayına çarptığı konusunda kaynaklar hemfikirdir.

İngiliz kaynaklarında da bu mayınların etkisi açıkça kabul edilir. Vikipedi'deki Nusret maddesi, İngiliz resmî savaş tarihinin Gelibolu cildinden şu değerlendirmeyi aktarır: Çok iyi başlayan gün, bilinmeyen bir mayın hattının beklenmedik başarısı yüzünden başarısızlıkla bitmişti ve bu mayınların seferin talihi üzerindeki etkisi ölçülemezdi. "Deniz Harekâtı" adlı eserin yazarına atfedilen bir pasajda da 8 Mart gecesi Erenköy Koyu'na paralel 26 mayının habersizce döküldüğü ve keşif gemilerinin bunları bulamadığı anlatılır.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Krupp archives. Dosya sayfası

Savaştan sonra: Yük gemisi, kaza, yeniden doğuş

Nusret'in sonraki hayatı pek parlak değildi. 1962'de özel kişilere satıldı ve "Kaptan Nusret" adıyla kuru yük gemisi olarak çalıştı. 1990'da Mersin açıklarında alabora oldu. 1999'da bir grup gönüllü gemiyi su yüzüne çıkardı. 2003'te Tarsus Belediyesi, Çanakkale Savaşı'yla ilgili heykellerin de bulunduğu bir çevre düzenlemesiyle gemiyi anıt hâline getirdi.

2011'de Gölcük Tersanesi Komutanlığı'nda geminin bire bir ölçülerde bir benzeri inşa edildi: TCG Nusret. Bugün Çanakkale'de müze gemi olarak ziyaret edilebiliyor. 8 Mart 2015'teki 100. yıl töreninde bu gemi sabah 06.15'te denize açıldı ve 100 metre arayla iki temsilî mayın bıraktı.
Neden bu kadar sevildi?

Nusret'in hikâyesi büyük donanmalara karşı küçük bir geminin, doğru tahmin ve gizlilikle sonucu değiştirebileceğini anlatır. Arkasında bir keşif uçuşu, bir komutanlığın doğru öngörüsü, karanlıkta çalışan bir mürettebat ve şans eseri yerini terk eden bir karakol gemisi vardır. 18 Mart'ın kazanılmasında tabyaların, topçuların ve mayın hatlarının ortak payı olduğunu unutmadan, Nusret bu ortak başarının en akılda kalan simgesi olmayı hak eder.