Peçuy'daki Gazi Kasım Paşa Camii: Macaristan'ın en büyük Osmanlı yapısı bugün kilise

Macaristan'ın güneyindeki Peçuy (Pécs) şehrinin merkezindeki Széchenyi Meydanı'nda, yeşil kubbeli büyük bir yapı yükselir. Bu yapı, Osmanlı döneminde Peçuy sancakbeyi Gazi Kasım Paşa tarafından yaptırılan bir camidir. Cami, 1543'te Peçuy'un Osmanlı yönetimine geçmesinden sonra inşa edildi. 1686'da şehir Habsburgların eline geçince cami kiliseye dönüştürüldü. Bugün yapı, Katolik kilisesi olarak kullanılıyor; ancak içindeki mihrap ve Arapça yazılar, Osmanlı geçmişini hâlâ gösteriyor. Gazi Kasım Paşa Camii, Macaristan'da günümüze ulaşan en büyük Osmanlı yapısı kabul edilir. Bu yazıda, caminin hikâyesini anlatıyoruz.

Peçuy'un Osmanlı yönetimine geçişi

Peçuy, Orta Çağ'da Macaristan'ın önemli şehirlerinden biriydi; 1367'de Macaristan'ın ilk üniversitesi burada kuruldu. 1526 Mohaç Savaşı'ndan sonra Macaristan'ın büyük bir kısmı Osmanlı'nın etki alanına girdi. 1543'te Kanuni Sultan Süleyman'ın Macaristan seferi sırasında Peçuy, Osmanlı yönetimine geçti ve bir sancak merkezi oldu.

Osmanlı yönetimi döneminde Peçuy, önemli bir Osmanlı şehri hâline geldi. Şehirde camiler, mescitler, hamamlar, medreseler, türbeler ve bir derviş tekkesi yapıldı. 17. yüzyılda Peçuy'u ziyaret eden Evliya Çelebi, şehrin güzelliğini, bağlarını, bahçelerini ve camilerini övgüyle anlatır.

Gazi Kasım Paşa ve camisi

Gazi Kasım Paşa, 16. yüzyılın ortasında Peçuy sancakbeyi olarak görev yaptı. Şehrin merkezinde, Orta Çağ'dan kalma Aziz Bartolomeus Kilisesi'nin bulunduğu yerde büyük bir cami yaptırdı. Cami, kare planlı, tek kubbeli bir yapı olarak inşa edildi. Caminin yapımında, kilisenin taşları da kullanıldı.

Cami, Peçuy'un en büyük ve en önemli camisi oldu. Caminin yanında bir minare yükseliyordu. Ayrıca caminin çevresinde bir medrese ve başka yapılar bulunuyordu.

Caminin iç mekânı, tek kubbenin altında geniş ve aydınlık bir ibadet alanı oluşturuyordu. Kubbeyi taşıyan duvarların köşelerinde, kare plandan daireye geçişi sağlayan tromplar yer alır. Duvarların üst kısımlarında Kur'an ayetlerinin yazılı olduğu kuşaklar ve pencerelerin çevresinde süslemeler vardı. Bu yazıların bir kısmı, restorasyon sırasında sıva altından çıkarılarak yeniden görünür hâle getirildi. Kubbenin içi, bugün de Osmanlı döneminin süsleme anlayışını yansıtan motiflerle bezelidir.

Peçuy'daki diğer Osmanlı yapıları

Peçuy'da Gazi Kasım Paşa Camii'nin yanı sıra başka Osmanlı yapıları da günümüze ulaştı. Yakovalı Hasan Paşa Camii, minaresiyle birlikte günümüze ulaşan nadir Osmanlı camilerinden biridir; bugün müze ve ibadethane olarak kullanılır. Şehirde ayrıca İdris Baba Türbesi ve Memi Paşa Hamamı'nın kalıntıları bulunur. Bu yapılar, Peçuy'un Osmanlı dönemindeki zenginliğini gösterir.

Peçuy, 2010'da Avrupa Kültür Başkenti seçildi. Bu vesileyle şehirdeki tarihî yapılar onarıldı ve Osmanlı mirası daha görünür hâle getirildi. Peçuy'daki Erken Hristiyan mezarlığı ise 2000'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı.

Osmanlı Peçuy'unda gündelik hayat

Osmanlı yönetimindeki Peçuy, Balkanlardan ve Anadolu'dan gelen Müslüman nüfus ile şehirde kalan Hristiyan halkın birlikte yaşadığı bir şehirdi. Şehirde Müslümanların yanı sıra Macar, Hırvat ve Sırp Hristiyanlar da yaşıyordu. Osmanlı tahrir defterleri, şehrin mahallelerini, vergi veren hane sayılarını ve esnaf gruplarını kaydetmiştir. Bu defterler, Peçuy'un 16. ve 17. yüzyıllardaki nüfusu ve ekonomisi hakkında ayrıntılı bilgi verir.

Peçuy'un çevresindeki bağlar, Osmanlı döneminde de önemini korudu. Evliya Çelebi, şehrin bağlarını ve bahçelerini anlatırken, Peçuy'un meyvelerinin ünlü olduğunu söyler. Şehirde ayrıca çeşitli zanaat atölyeleri, çarşılar ve bir bedesten bulunuyordu. Osmanlı döneminde Peçuy, Budin ile Belgrad arasındaki yol üzerinde önemli bir konak yeri ve ticaret merkeziydi.

Şehirdeki derviş tekkeleri de dinî hayatın önemli bir parçasıydı. İdris Baba Türbesi, bu tekke kültürünün bugün de görülebilen bir izidir. Sekizgen planlı, kubbeli bu küçük türbe, Osmanlı döneminde yapıldı ve Peçuy'un Osmanlı döneminden kalan en iyi korunmuş yapılarından biridir. Türbe, Gül Baba Türbesi gibi, yüzyıllar boyunca Müslüman ziyaretçilerin uğrak yeri oldu.

Peçuy'un Osmanlı mirası, şehir müzelerinde de tanıtılır. Şehirde bulunan Osmanlı dönemine ait seramikler, sikkeler ve günlük kullanım eşyaları, müze sergilerinde Osmanlı Peçuy'unun hayatını anlatır.

İki inancın buluştuğu yapı

Gazi Kasım Paşa Camii, Peçuy'un ve Macaristan'ın tarihinde Osmanlı döneminin en güçlü izlerinden biri. Bir kilisenin yerinde yapılan cami, yaklaşık bir buçuk yüzyıl sonra yeniden kiliseye dönüştü. Bugün yapı, hem caminin hem de kilisenin izlerini bir arada taşıyor.

Bizce bu yapı, Orta Avrupa'nın karmaşık tarihini en iyi anlatan anıtlardan biri. Osmanlı'nın Macaristan'da yaklaşık 150 yıl süren varlığı, Peçuy'da bugün de görülebilen bir mimari miras bıraktı. Macaristan'ın bu mirası koruması ve ziyaretçilere açması, iki ülkenin ortak tarihini paylaşmasının güzel bir örneği. Peçuy'u ziyaret edenler, kilisenin içinde Osmanlı mihrabının önünde durarak bu ortak tarihi yakından hissedebilir.