Erzurum Kongresi'ne "Paşa" olarak mı katıldı?

Erzurum Kongresi anlatılırken çoğu zaman "Mustafa Kemal Paşa kongreyi yönetti" denir. Bu doğru, ama bir ayrıntı atlanır.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bahar. Dosya sayfası

Kongreye üye olarak girebilmesi için de bir düzenleme gerekti. Kâzım Karabekir, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin iki üyesini istifa ettirdi; yerlerine Mustafa Kemal ve Rauf (Orbay) tam üye olarak girdi.

İstanbul hükûmeti 29 Aralık 1919'da bu kararı geri aldı: Ordudan uzaklaştırılma iptal edildi, nişanları iade edildi ve kendi isteğiyle istifa etmiş sayıldı.

Erzurum'a varış: hâlâ müfettiş

Mustafa Kemal Erzurum'a resmî bir görevle geldi. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre 26 Haziran'da Amasya'dan ayrılan Mustafa Kemal'i 15. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir, 3 Temmuz'da kentin 15 kilometre dışında karşıladı ve törenle Erzurum kalesindeki karargâha götürdü. Yani kente vardığında hem rütbesi hem de ordu müfettişliği görevi üzerindeydi.

Kente varır varmaz Refet Bey'den (Bele) bir an önce ordudan istifa etmesini ve Erzurum'da güvence altında kalmasını öneren bir telgraf aldı. Ertesi gün, Sultan Vahdettin'in tahta çıkışının yıldönümü dolayısıyla padişaha sadakatini bildiren bir tebrik telgrafı gönderdi. 7 Temmuz'da müfettiş sıfatıyla bütün komutanlara son emrini yayımladı: askerî ve millî örgütler dağıtılmayacak, komuta teslim edilmeyecek, silah ve cephane verilmeyecekti.
8-9 Temmuz gecesi

Mustafa Kemal o gece Harbiye Nazırı Ali Ferid Paşa ile telgraf başında saatlerce görüştü. Görüşmenin sonunda görevden alınacağını anlayınca istifa etti; Nazır ise onun görevden alındığını bildirdi. Böylece aynı gece için iki farklı anlatı ortaya çıktı: Mustafa Kemal'e göre istifa, İstanbul'a göre azil.
Kongreye nasıl delege oldu

Askerî sıfatı kalmayan Mustafa Kemal'in kongreye bir sivil olarak katılabilmesi için bir yol bulunması gerekiyordu. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Kâzım Karabekir, Erzurum Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin iki üyesini istifa ettirerek Rauf Bey (Orbay) ile Mustafa Kemal'in tam üye olarak kongreye katılmalarını sağladı. Mustafa Kemal önce hazırlık komitesi başkanı, ardından yine Karabekir'in çabasıyla kongre başkanı seçildi.

Erzurum Kongresi maddesi de seçimin ayrıntısını veriyor: kongreyi geçici başkan olarak Erzurum delegelerinden Hoca Raif Efendi açtı; yoklamadan sonra yapılan oylamada Mustafa Kemal Paşa başkanlığa getirildi. Maçka temsilcisi İzzet Bey (Eyüboğlu) ile Hoca Raif Efendi başkan vekili oldu. Madde, Erzurum Kongresi'ni Mustafa Kemal'in sivil olarak görev aldığı ilk yer olarak niteliyor.

Kongrenin seyri

Görüşmelerin aslında 10 Temmuz'da başlaması öngörülmüştü; delegelerin bir bölümü zamanında gelemeyince kongre 23 Temmuz'da açılabildi ve 7 Ağustos 1919'a kadar sürdü. Delegelerin çoğunluğu Trabzon, Erzurum, Sivas, Bitlis ve Van'dan geliyordu. Kongre, 1881'de Mıgırdıç Sanasaryan tarafından kurulan Sanasaryan Koleji'nin binasında toplandı; bina 1918'de devlet tarafından satın alınıp Mekteb-i Sultani yapılmıştı.

İstanbul hükûmeti kongreye sert itirazlarda bulundu: kongrenin kendini parlamento yerine koyduğu ileri sürülüyor, Mustafa Kemal ve arkadaşlarının tutuklanıp İstanbul'a gönderilmesi isteniyordu. Mustafa Kemal'in önerisiyle padişaha, hükûmete ve askerî ve sivil makamlara gönderilen bir metinde suçlamalar reddedildi ve saraya bağlılık bildirildi.
Kongre kapandıktan sonra Mustafa Kemal üç hafta daha Erzurum'da kaldı. Sivas yolculuğunun giderlerini, Erzurum'a yerleşmiş emekli bir binbaşıdan aldığı borçla karşıladı ve 29 Ağustos'ta Mazhar Müfit, Rauf Bey ve Raif Efendi ile birlikte, makineli tüfekli bir müfrezenin eşliğinde yola çıktı.