#1Kurtuluş Savaşı yalnız işgal kuvvetlerine karşı verilmedi. 1919-1921 arasında Anadolu'nun birçok yerinde Ankara'ya karşı ayaklanmalar çıktı. Bunların içinde Marmara'nın güneyindeki Anzavur ayaklanmaları özel bir yere sahiptir: Türkçe kaynaklar bu ayaklanmaları, Batı Cephesi'nin kurulmasını ve Yunan ilerleyişinin durdurulmasını geciktirdikleri için iç isyanların en önemlisi sayar. Ayaklanmanın adı, önderi Anzavur Ahmet'ten gelir.
Anzavur Ahmet kimdi?
Anzavur Ahmet eski bir jandarma subayıydı. Sivas Kongresi'nden sonra İstanbul Hükûmeti, Kuva-yi Milliye'nin dine ve halifeye karşı olduğu propagandasını yayıyordu. Anzavur bu ortamda Kuzey Ege ve Marmara'daki millî direnişi kırmakla görevlendirildi. Ayaklanmaları bu yüzden İstanbul Hükûmeti'nce desteklenen hareketler olarak anlatılır.
Nedenler
Türkçe Vikipedi'nin sıraladığı nedenler şöyledir: Mondros'tan sonra Boğazlar'da ve Marmara'da üstün duruma geçen İngiltere bu konumunu korumak, millî kuvvetleri bölgeye yaklaştırmamak ve bir tampon bölge oluşturmak istiyordu. İngiltere'nin güdümündeki Damat Ferit Paşa yeniden sadrazam olmak ve millî hareketten öç almak istiyordu. Ayaklanmanın Yunan işgaline karşı direnen kuvvetleri zayıflatacağı umuluyordu. Bunlara bazı Kuva-yi Milliyecilerin yaptığı hatalar da eklenir. Yani ayaklanmayı tek bir nedene bağlamak doğru olmaz.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Birinci ayaklanma: Susurluk'tan Kirmastı'ya
Anzavur Ahmet Eylül 1919'da Biga, Gönen ve Manyas çevresinde millî hareket aleyhine çalışmaya başladı. 1 Ekim 1919'da başlayan ayaklanmayla 12 Kasım'da silahlı adamlarıyla Susurluk'a girdi. Ancak Kirmastı yakınlarında Çerkez Ethem'in kuvvetlerine yenildi. Bu ilk dalga kısa sürdü ama bölgedeki otorite boşluğunu açıkça gösterdi.
İkinci ayaklanma: Bandırma'dan Karacabey'e
Anzavur Şubat 1920'de ikinci kez ayaklandı. Bu kez Gâvur İmam adlı bir başka ayaklanmacının denetimindeki Biga'yı üs edindi. Ardından Gönen, Manyas, Ulubat, Susurluk, Bandırma ve Karacabey'i ele geçirdi. Bu ilerleyiş, Ankara ile Marmara kıyısı arasındaki bağlantıyı ciddi biçimde tehdit ediyordu.
Çerkez Ethem ve Danişmentli İsmail Efe komutasındaki Kuva-yi Seyyare güçleri, zorlu bir savaşın ardından 16 Nisan 1920'de Anzavur'un kuvvetlerini dağıttı. Anzavur 19 Nisan'da Karabiga'ya kaçtı ve oradan bir İngiliz gemisiyle İstanbul'a döndü. Türkçe kaynaklara göre ikinci ayaklanma Nisan sonunda kesin olarak bastırıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Original photographer is unknown. Dosya sayfası
Üçüncü dalga: Kuva-yi İnzibatiye ve Geyve Boğazı
İstanbul Hükûmeti Nisan 1920'de millî hareketi bastırmak için Kuva-yi İnzibatiye adlı bir kuvvet kurdu. Başına önce Süleyman Şefik Paşa getirildi. Şefik Paşa sonradan katılan Anzavur'la anlaşmazlığa düşünce İstanbul'a döndü, yerine Yarbay Senai geçti. Kuvvetin bu dönemdeki hedefi Geyve Boğazı'nı alıp Eskişehir yolunu açmaktı.
Bu amaçla top ve makineli tüfeklerle güçlendirilmiş 2.000 kişilik bir kuvvet hazırlandı. Anzavur'un komutasında 15, 16 ve 17 Mayıs'ta Geyve Boğazı'na saldırılar yapıldı. Her seferinde geri püskürtülen Anzavur, Adapazarı'ndan ayrılarak İstanbul'a döndü. 23 Mayıs'ta yeniden temas kurulan Kuva-yi İnzibatiye birlikleri ağır bir yenilgiye uğradı: 3 subay ve 40 kadar er esir edildi, 4 top ile 4 makineli tüfek ve çok sayıda malzeme ele geçirildi, Sapanca ve Adapazarı kurtarıldı.
Ankara açısından anlamı
Bu ayaklanmalar, TBMM'nin 23 Nisan 1920'de açılmasından hemen önce ve sonra yaşandı. Mustafa Kemal ve arkadaşları, Yunan ilerleyişiyle uğraşırken iç cephede de sürekli yangın söndürmek zorundaydı. Kuva-yi Seyyare'nin bu ayaklanmaların bastırılmasındaki rolü, Çerkez Ethem'in 1920 yazında elde ettiği nüfuzun da kaynaklarından biriydi. Bu nüfuz sonradan Ankara ile çatışmasına dönüşecekti.
Anzavur ayaklanmaları askerî açıdan büyük meydan muharebeleri değildi. Ama zamanlama açısından çok ağırdı: Batı Cephesi'nin örgütlenmesi gereken aylarda millî kuvvetleri Marmara'nın güneyine bağladı. Türkçe kaynakların ayaklanmayı "Yunan işgalinin durdurulmasını geciktiren" bir olay olarak anlatması bu yüzdendir. Ayaklanmaların bastırılmasıyla Ankara, Marmara'nın güneyinde otoritesini yeniden kurdu; ama bu kez de düzensiz kuvvetlerin gücüyle yüzleşmek zorunda kaldı.
Anzavur Ahmet kimdi?
Anzavur Ahmet eski bir jandarma subayıydı. Sivas Kongresi'nden sonra İstanbul Hükûmeti, Kuva-yi Milliye'nin dine ve halifeye karşı olduğu propagandasını yayıyordu. Anzavur bu ortamda Kuzey Ege ve Marmara'daki millî direnişi kırmakla görevlendirildi. Ayaklanmaları bu yüzden İstanbul Hükûmeti'nce desteklenen hareketler olarak anlatılır.
Nedenler
Türkçe Vikipedi'nin sıraladığı nedenler şöyledir: Mondros'tan sonra Boğazlar'da ve Marmara'da üstün duruma geçen İngiltere bu konumunu korumak, millî kuvvetleri bölgeye yaklaştırmamak ve bir tampon bölge oluşturmak istiyordu. İngiltere'nin güdümündeki Damat Ferit Paşa yeniden sadrazam olmak ve millî hareketten öç almak istiyordu. Ayaklanmanın Yunan işgaline karşı direnen kuvvetleri zayıflatacağı umuluyordu. Bunlara bazı Kuva-yi Milliyecilerin yaptığı hatalar da eklenir. Yani ayaklanmayı tek bir nedene bağlamak doğru olmaz.
Tarih notu
Üç dalga:
- Eylül 1919: Biga, Gönen ve Manyas'ta millî hareket karşıtı faaliyet başlar.
- 1 Ekim 1919: Birinci ayaklanma.
- 12 Kasım 1919: Anzavur silahlı adamlarıyla Susurluk'a girer; ardından Kirmastı (bugünkü Mustafakemalpaşa) yakınında Çerkez Ethem kuvvetlerine yenilir.
- Şubat 1920: İkinci ayaklanma; Biga üs edinilir.
- 16 Nisan 1920: Kuva-yi Seyyare Anzavur kuvvetlerini dağıtır.
- 19 Nisan 1920: Anzavur Karabiga'ya kaçar, bir İngiliz gemisiyle İstanbul'a döner.
- 15-17 Mayıs 1920: Geyve Boğazı'na saldırılar.
- 23 Mayıs 1920: Kuva-yi İnzibatiye ağır yenilir; Sapanca ve Adapazarı kurtarılır.
- Eylül 1919: Biga, Gönen ve Manyas'ta millî hareket karşıtı faaliyet başlar.
- 1 Ekim 1919: Birinci ayaklanma.
- 12 Kasım 1919: Anzavur silahlı adamlarıyla Susurluk'a girer; ardından Kirmastı (bugünkü Mustafakemalpaşa) yakınında Çerkez Ethem kuvvetlerine yenilir.
- Şubat 1920: İkinci ayaklanma; Biga üs edinilir.
- 16 Nisan 1920: Kuva-yi Seyyare Anzavur kuvvetlerini dağıtır.
- 19 Nisan 1920: Anzavur Karabiga'ya kaçar, bir İngiliz gemisiyle İstanbul'a döner.
- 15-17 Mayıs 1920: Geyve Boğazı'na saldırılar.
- 23 Mayıs 1920: Kuva-yi İnzibatiye ağır yenilir; Sapanca ve Adapazarı kurtarılır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Birinci ayaklanma: Susurluk'tan Kirmastı'ya
Anzavur Ahmet Eylül 1919'da Biga, Gönen ve Manyas çevresinde millî hareket aleyhine çalışmaya başladı. 1 Ekim 1919'da başlayan ayaklanmayla 12 Kasım'da silahlı adamlarıyla Susurluk'a girdi. Ancak Kirmastı yakınlarında Çerkez Ethem'in kuvvetlerine yenildi. Bu ilk dalga kısa sürdü ama bölgedeki otorite boşluğunu açıkça gösterdi.
İkinci ayaklanma: Bandırma'dan Karacabey'e
Anzavur Şubat 1920'de ikinci kez ayaklandı. Bu kez Gâvur İmam adlı bir başka ayaklanmacının denetimindeki Biga'yı üs edindi. Ardından Gönen, Manyas, Ulubat, Susurluk, Bandırma ve Karacabey'i ele geçirdi. Bu ilerleyiş, Ankara ile Marmara kıyısı arasındaki bağlantıyı ciddi biçimde tehdit ediyordu.
Çerkez Ethem ve Danişmentli İsmail Efe komutasındaki Kuva-yi Seyyare güçleri, zorlu bir savaşın ardından 16 Nisan 1920'de Anzavur'un kuvvetlerini dağıttı. Anzavur 19 Nisan'da Karabiga'ya kaçtı ve oradan bir İngiliz gemisiyle İstanbul'a döndü. Türkçe kaynaklara göre ikinci ayaklanma Nisan sonunda kesin olarak bastırıldı.
Dikkat: yanlış bilinen
Kaynaklarda ayaklanmaların sayısı farklı verilir. Bazı yazarlar iki Anzavur ayaklanmasından söz eder ve Mayıs 1920'deki Geyve olaylarını Kuva-yi İnzibatiye (halk arasında "Hilafet Ordusu") başlığı altında ayrı anlatır. Türkçe Vikipedi ise bunu "üçüncü Anzavur ayaklanması" olarak verir, çünkü Anzavur bu saldırıların komutanıydı. Ayaklanmalarda kaç kişinin öldüğüne dair güvenilir bir toplam rakam bulamadık; bu yüzden rakam vermiyoruz.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Original photographer is unknown. Dosya sayfası
Üçüncü dalga: Kuva-yi İnzibatiye ve Geyve Boğazı
İstanbul Hükûmeti Nisan 1920'de millî hareketi bastırmak için Kuva-yi İnzibatiye adlı bir kuvvet kurdu. Başına önce Süleyman Şefik Paşa getirildi. Şefik Paşa sonradan katılan Anzavur'la anlaşmazlığa düşünce İstanbul'a döndü, yerine Yarbay Senai geçti. Kuvvetin bu dönemdeki hedefi Geyve Boğazı'nı alıp Eskişehir yolunu açmaktı.
Bu amaçla top ve makineli tüfeklerle güçlendirilmiş 2.000 kişilik bir kuvvet hazırlandı. Anzavur'un komutasında 15, 16 ve 17 Mayıs'ta Geyve Boğazı'na saldırılar yapıldı. Her seferinde geri püskürtülen Anzavur, Adapazarı'ndan ayrılarak İstanbul'a döndü. 23 Mayıs'ta yeniden temas kurulan Kuva-yi İnzibatiye birlikleri ağır bir yenilgiye uğradı: 3 subay ve 40 kadar er esir edildi, 4 top ile 4 makineli tüfek ve çok sayıda malzeme ele geçirildi, Sapanca ve Adapazarı kurtarıldı.
Ankara açısından anlamı
Bu ayaklanmalar, TBMM'nin 23 Nisan 1920'de açılmasından hemen önce ve sonra yaşandı. Mustafa Kemal ve arkadaşları, Yunan ilerleyişiyle uğraşırken iç cephede de sürekli yangın söndürmek zorundaydı. Kuva-yi Seyyare'nin bu ayaklanmaların bastırılmasındaki rolü, Çerkez Ethem'in 1920 yazında elde ettiği nüfuzun da kaynaklarından biriydi. Bu nüfuz sonradan Ankara ile çatışmasına dönüşecekti.
Ek bilgi
DeğerlendirmeGörseldeki Haziran 1920 fotoğrafında Mustafa Kemal, Çerkez Ethem ve Kuva-yi Seyyare mensuplarıyla birlikte görülür. Bu fotoğraf, iç ayaklanmaların bastırıldığı dönemde Ankara ile Kuva-yi Seyyare arasındaki ilişkinin henüz bozulmadığı günlere aittir. Çerkez Ethem'in sonraki ayrılışı forumdaki ayrı bir konuda anlatıldı.
Anzavur ayaklanmaları askerî açıdan büyük meydan muharebeleri değildi. Ama zamanlama açısından çok ağırdı: Batı Cephesi'nin örgütlenmesi gereken aylarda millî kuvvetleri Marmara'nın güneyine bağladı. Türkçe kaynakların ayaklanmayı "Yunan işgalinin durdurulmasını geciktiren" bir olay olarak anlatması bu yüzdendir. Ayaklanmaların bastırılmasıyla Ankara, Marmara'nın güneyinde otoritesini yeniden kurdu; ama bu kez de düzensiz kuvvetlerin gücüyle yüzleşmek zorunda kaldı.
Kaynaklar
- Vikipedi, Anzavur Ayaklanması maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Kuva-yi İnzibatiye maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Hilafet Ordusu maddesi (tr.wikipedia.org)