18 Mart 1915: Boğaz'a giren yüz parçalık donanma ve batan üç zırhlı, saat saat

Çanakkale denince akla ilk gelen tarih 18 Mart'tır. Ama o gün sadece "düşman gemileri battı" diye özetlenemeyecek kadar yoğun bir gündür: Sabah sisinin kalkmasından gece yarısına kadar süren, saatlere bölünmüş bir deniz muharebesi. Bu yazıda harekâtın arka planını, iki tarafın hazırlıklarını ve 18 Mart'ı saat saat anlatıyoruz. Nusret'in mayın döküşünü ayrı bir konuda ele aldık; burada o mayınların gün içindeki etkisine odaklanıyoruz.

Şubat'tan Mart'a: Dış tahkimat düşüyor

İtilaf donanması Şubat 1915'ten itibaren Boğaz'ın girişindeki tabyaları dövüyordu. 18 Mart'a gelindiğinde Rumeli yakasındaki Seddülbahir ve Ertuğrul tabyaları ile Anadolu yakasındaki Kumkale ve Orhaniye tabyaları, yani Boğaz'ın dış tahkimatı büyük ölçüde tahrip edilmişti. Ancak orta bölgedeki hareketli topçu bataryaları susturulamamış, bu yüzden mayın temizleme işi de istenen yere kadar ilerletilememişti.

Amiral Carden 14 Mart'taki raporunda artık sürekli ve kararlı bir harekâtın zamanının geldiğini yazdı: Mayın tarlaları gündüz, donanmanın ateşi altında temizlenecek, Boğaz'ın dar kısmındaki tabyalara bütün güçle yüklenilecekti. Amirallik planı 15 Mart'ta onayladı. Ertesi gün Carden hasta listesine alındı ve 16 Mart'ta komutayı Amiral de Robeck devraldı.

İngiliz gözlemcilerin o günlerdeki notlarından biri Türk tarafının çalışmasını "kunduzlar gibi çalışıyorlar" diye anlatır: Her sabah yeni siperler ve tel örgüler görülüyordu.
İki tarafın kuvvetleri

Amiral de Robeck ağır gemilerini üç tümen hâlinde düzenlemişti. Birinci tümen en güçlü dört İngiliz zırhlısından oluşuyordu: Queen Elizabeth, Lord Nelson, Agamemnon ve Inflexible. Bunlar "A Hattı" denen uzak bir çizgiden, yaklaşık 13 kilometreden orta tahkimatı dövecekti. İkinci tümen, Fransız Amiral Guépratte komutasındaki dört Fransız zırhlısıydı; birinci grubun ardından "B Hattı"na ilerleyip 5-6 kilometreden ateş edeceklerdi. Üçüncü tümen ise on İngiliz zırhlısından oluşuyordu; bir kısmı ileri çıkacak, bir kısmı yanlardan koruma yapacak, ikisi yedekte bekleyecekti.

Toplam tablo büyüleyicidir: 4'ü Fransız, 12'si İngiliz 16 zırhlı, 4 kruvazör, 14 muhrip, 7 denizaltı, 21 mayın tarama gemisi, otuzdan fazla bot ve çeşitli destek gemileriyle yaklaşık 100 parçalık bir donanma. Mayın taramanın harekâtın ikinci saatinde başlayıp Çanakkale'ye kadar 800 metre genişliğinde güvenli bir koridor açması planlanmıştı.

Türk tarafında ise kıyıdaki sabit tabyalar, hareketli obüs bataryaları ve on bir mayın hattı vardı. Bir ayrıntı daha önemlidir: Almanya'dan gelen üç uçaktan ilki 17 Mart'ta deniz yoluyla Çanakkale'ye ulaşmış, aynı gece monte edilmiş ve 18 Mart sabahı Yüzbaşı Serno komutasında keşfe hazır hâle gelmişti. Gözcü subay Deniz Önyüzbaşı Schneider'di. Pilot Cemal Bey'in uçağından gelen rapor da donanmanın ilerleyişini doğruladı ve Çanakkale Müstahkem Mevkii hemen silah başı yaptı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Öğleye kadar: Uzaktan bombardıman

Saat 10.30'da birinci tümen Boğaz'a girdi. Hedefler belliydi: Queen Elizabeth Anadolu Hamidiye'ye, Agamemnon Rumeli Mecidiye'ye, Lord Nelson Namazgah'a, Inflexible Rumeli Hamidiye'ye. Gemiler saat 11.00'den itibaren Kumkale gerisinden açılan obüs ateşi altına girdi. Ateş hattına ulaşınca yaklaşık 12,8 kilometreden atışa başladılar; ilk atış Queen Elizabeth'ten geldi. Gemiler akıntıya karşı hızlarını kesip neredeyse sabit durdular.

İlk yarım saat İtilaf açısından umut vericiydi; tabyalardan ya hiç karşılık gelmiyor ya da birkaç mermi atılıyordu. Bunu gören de Robeck 12.06'da Fransız zırhlılarını öne çağırdı. Fransız gemileri ilerlemeye başlayınca o ana kadar sessiz kalan bazı Türk bataryaları da ateş açtı.

Öğleden sonra: Hasarlar birikiyor

Inflexible'a düşen bir mermi pruva direğini parçaladı ve yangın çıkardı, kısa süre sonra kumanda kulesine isabet eden bir mermi geminin atış idaresinden sorumlu subayını ağır yaraladı. Queen Elizabeth de isabet alıyordu. Erenköy'ün güneyindeki dört obüslük bir batarya ateşini Agamemnon'a topladı ve 25 dakikada 12 isabet kaydetti; bunların beşi zırhta patlayıp etkisiz kaldı, yedisi güvertede hasar verdi.

Fransız hattı tabyalara 9 kilometre yaklaştığında Türk ateşi en yüksek noktasına çıktı. Bouvet, ağırlıklı olarak Rumeli Mecidiye'den gelen ateşle direklerini ve bacalarını kaybedip yana yattı. Gaulois ve Charlemagne hasar aldı; Suffren 14 dakikada 14 isabet aldı ve yangınlar başladı.

Türk tarafı da zorlanıyordu. Saat 13.45'e doğru ateş zayıfladı: bazı toplar isabet almış, bazıları arızalanmış, bazıları enkaz altında kalmıştı. Telefon hatları koptuğu için bataryaların gözetleme yerleriyle bağlantısı kesilmiş, topçular bir bakıma körlemesine atış yapıyordu.

Saat 14.00'e doğru Türk ağır topçusunun seyreldiğini gören de Robeck, mayın tarayıcıları Kepez Burnu'nun ilerisini temizlemeye gönderdi. Kısa sürede üç mayın tarayıcı ve bir muhrip Türk topçusu tarafından batırıldı. Rumeli ve Anadolu Mecidiye tabyaları ateşlerini Inflexible'a topladı; gemi dumanlar içinde geri çekilmek zorunda kaldı. Gaulois'nın su kesiminin üstünde 7 metreyi aşan bir yarık açıldı; gemi Bozcaada yakınlarındaki Tavşan Adası'nda batmadan karaya oturtuldu.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Royal Navy. Dosya sayfası

15.15'ten gece yarısına: Üç zırhlı gidiyor

Geri dönüş manevrası yapan Bouvet, saat 15.15 sıralarında Karanlık Liman'da bir mayına çarptı ve üç dakika içinde alabora oldu.

16.45'ten sonra Anadolu ve Rumeli Mecidiye tabyaları bu kez Irresistible'ı hedef aldı. Bir mermi geminin arka bacasını parçaladı, bir başkası su kesiminin altına isabet etti. Toparlanmaya çalışan Irresistible sancak tarafından bir mayına çarptı. Yedeğe alınamayınca saat 17.50'de boşaltıldı ve özellikle Dardanos bataryasının ateşi altında 19.30 civarında battı.

Irresistible'ın durumu de Robeck'in genel geri çekilme emri vermesine yol açtı. Çekilmekte olan Ocean'a saat 17.30 sıralarında Rumeli Mecidiye'den üç mermi atıldı; üçüncüsü geminin dümen düzenini parçaladı. Manevra yapamaz hâle gelen gemi 18.05 civarında Irresistible'ın bir mil kadar ilerisinde mayına çarptı. Üç muhrip yanaştı, ama yapılacak bir şey kalmamıştı. Mürettebat iki kıyıdan çapraz ateş altında 19.30'a kadar tahliye edildi; sürüklenen gemi Morto Koyu'na kadar gidip 22.30 dolaylarında battı.
Ertesi günler: Donanma tek başına geçemez

Günün sonunda Irresistible, Bouvet ve Ocean batmış, Gaulois karaya oturtularak kurtarılmış, Suffren havuza girmesi gerekecek kadar, Inflexible de ağır hasar görmüştü. De Robeck ilk raporunda yine de taarruzu sürdürebilecek durumda olduklarını yazdı. Londra'daki Savaş Kurulu 19 Mart'ta iyimserdi; amirale yeniden taarruz izni verilmesi ve kayıpları karşılamak için beş savaş gemisi gönderilmesi kararlaştırıldı.

Ancak 22 Mart'ta Queen Elizabeth'te yapılan toplantıda de Robeck, kara kuvvetlerinin desteği olmadan Boğaz'ın geçilemeyeceğini açıkça söyledi; Amiral Wemyss de bu görüşe katıldı. Böylece karar değişti: Önce Gelibolu yarımadası kara harekâtıyla alınacak, ardından donanma Boğaz'ı geçecekti. 18 Mart ile 25 Nisan arasında İtilaf donanması mayın tarama ve kıyı bombardımanıyla yetindi.

Türk tarafı da bir kara harekâtı beklentisiyle hazırlığa girişti. Alman General Otto Liman von Sanders 5. Ordu Komutanı oldu. Boğaz'ın topçusunu güçlendirmek için Barbaros Hayreddin, Hamidiye ve Turgut Reis gemilerinden sökülen 105, 120 ve 280 milimetrelik toplar karaya yerleştirildi.