#1Ankara'nın batısında, bugünkü Yenimahalle sınırlarında kalan Atatürk Orman Çiftliği, başkentin en büyük yeşil alanı olarak bilinir. Hayvanat bahçesi, bira ve süt ürünleriyle tanınan bu çiftlik, 1925'te bozkırın ortasında kurulmuş bir tarım deneyiydi. Bu konuda çiftliğin kuruluşunu, Atatürk'ün 1937'deki bağışını, sonraki statü değişikliklerini ve arazinin zaman içinde nasıl küçüldüğünü ele alıyoruz.
Kuruluş: Bataklık ve sazlık bir arazi
Türkçe Vikipedi'ye göre çiftlik, 1925'te Gazi Mustafa Kemal'in talimatıyla kuruldu. Arazinin büyük bölümü o yıllarda bataklık ve sazlıklarla kaplıydı. Toplam alan 52.000 dekar olarak verilir. Burada yapılan fidan yetiştirme, bahçecilik, bağcılık ve hayvancılık çalışmaları, kaynaklara göre çevredeki çiftçilere örnek oldu. Zamanla çiftliğin ürünlerini işlemek için sanayi tesisleri de kuruldu.
Çiftliğin bir amacı da tarımla sınırlı değildi. Bozkırın ortasında yeni kurulan başkentin halkına bir doğa ve sosyal yaşam alanı yaratmak isteği de kuruluşta etkili oldu. Halkın çiftliği gezebilmesi için "Gazi İstasyonu" adlı bir tren istasyonu yapıldı. Mimar Ahmet Burhanettin Bey'in (Tamcı) tasarladığı ve Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın ilk anıtsal gar yapılarından sayılan istasyon, 1 Şubat 1926'da törenle hizmete girdi; bugün lokanta olarak kullanılıyor.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
1936-1937 yıllarında mimar Ernst Arnold Egli, Atatürk'ün isteğiyle çiftlikte bir dizi yapı inşa etti. Bira fabrikası, bira fabrikası hamamı, memur ve işçi konutları, Atatürk'ün manevi kızı Ülkü için bir ev ve çiftlik müdürü için bir villa bunlar arasındadır. Müdüriyet binasının girişindeki kare planlı saat kulesinin, kaynaklara göre 1926'da çalışanların mesai saatlerine uyması için yapıldığı düşünülür; saat hâlâ çalışır.
Hayvanat bahçesinin hikâyesi de ilginçtir. 1933'te çiftlikte kurt, tilki, çakal, ayı, domuz, süne ve kımıl gibi tarıma ve insana zarar veren hayvanları göstermek için küçük bir hayvanat bahçesi kuruldu. Bu bahçe çok ilgi görünce Necdet Pençe'nin projesiyle modern bir hayvanat bahçesi tasarlandı; 1940'ta hizmete girdi ve 32 hektarlık alanıyla Türkiye'nin en büyük hayvanat bahçesi oldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
1937 bağışı ve sonrası
Atatürk 1937'de çiftliği Hazine'ye bağışladı. Çiftliği yönetmek için 13 Ocak 1938'de yürürlüğe giren kanunla Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu kuruldu; çiftlikteki bira fabrikası bu dönemde Tekel'e devredildi ve çiftlik "Gazi Orman Çiftliği" adıyla çalışmaya devam etti. 1 Nisan 1950'de yürürlüğe giren 5659 sayılı kanunla adı "Atatürk Orman Çiftliği" oldu ve Tarım Bakanlığı'na bağlı, tüzel kişiliği olan bir kuruluş hâline geldi. Faaliyetleri her yıl Sayıştay tarafından denetlenir ve raporlar TBMM KİT Komisyonu'nda görüşülür.
İngilizce Vikipedi, 1926'dan sonra çiftliğin yönetiminin, hayvancılıkta tanınan ve Kars'ın kuzeyinde yaşayan Malakan topluluğuna teklif edildiğini, ancak bu topluluğun Ankara'ya taşınmayı kabul etmediğini aktarır.
Çiftlikte bugün Gazi Banliyö İstasyonu çevresinde konaklama tesisleri, yüzme havuzu, lokantalar ve çocuk bahçeleri bulunur; süt, şarap ve meyve suyu fabrikalarında üretim sürer. Ankara Ticaret Odası'nın yaptırdığı, Atatürk'ün Selanik'te doğduğu evin birebir benzeri 1981'de "Atatürk Orman Çiftliği Atatürk Evi Müzesi" adıyla açıldı. Görsellerden ikisi de Mustafa Kemal'i 1929'da çiftlikte incelemeler yaparken gösterir. Bataklıktan örnek çiftliğe dönüşen bu alan, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki tarım ve kentleşme hedeflerinin somut bir örneğidir.
Kuruluş: Bataklık ve sazlık bir arazi
Türkçe Vikipedi'ye göre çiftlik, 1925'te Gazi Mustafa Kemal'in talimatıyla kuruldu. Arazinin büyük bölümü o yıllarda bataklık ve sazlıklarla kaplıydı. Toplam alan 52.000 dekar olarak verilir. Burada yapılan fidan yetiştirme, bahçecilik, bağcılık ve hayvancılık çalışmaları, kaynaklara göre çevredeki çiftçilere örnek oldu. Zamanla çiftliğin ürünlerini işlemek için sanayi tesisleri de kuruldu.
Çiftliğin bir amacı da tarımla sınırlı değildi. Bozkırın ortasında yeni kurulan başkentin halkına bir doğa ve sosyal yaşam alanı yaratmak isteği de kuruluşta etkili oldu. Halkın çiftliği gezebilmesi için "Gazi İstasyonu" adlı bir tren istasyonu yapıldı. Mimar Ahmet Burhanettin Bey'in (Tamcı) tasarladığı ve Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın ilk anıtsal gar yapılarından sayılan istasyon, 1 Şubat 1926'da törenle hizmete girdi; bugün lokanta olarak kullanılıyor.
Dikkat: yanlış bilinen
Arazinin nasıl edinildiği konusunda Türkçe Vikipedi'nin kendi içinde iki farklı anlatım vardır. Maddenin girişi arazinin Mustafa Kemal tarafından "parça parça ve farklı bireylerden satın alındığını" söyler. Tarihçe bölümü ise Kurtuluş Savaşı öncesinde Ankara belediye reisliği yapan Hacı Ziya Bey'e ait arazinin, Cumhuriyet'ten sonra istimlak edilerek Mustafa Kemal Paşa'ya armağan edildiğini yazar. İki anlatım birbirini tamamen dışlamaz; çiftliğin farklı parçaları farklı yollarla edinilmiş olabilir. Ancak hangi parçanın hangi yolla edinildiğine dair ayrıntı kaynakta verilmez.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Tarih notu
Çiftlikteki yapılarOrman Çiftliği kronolojisi:
- 1925: Çiftlik kurulur.
- 1 Şubat 1926: Gazi İstasyonu hizmete girer.
- 1926: Müdüriyet binasındaki saat kulesinin bu yıl yapıldığı düşünülür.
- 1933: Tarıma zarar veren hayvanların sergilendiği küçük bir hayvanat bahçesi kurulur.
- 1936-1937: Mimar Ernst Arnold Egli'nin tasarladığı yapılar inşa edilir.
- 1937: Atatürk çiftliği Hazine'ye bağışlar.
- 13 Ocak 1938: Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu'nu kuran kanun yürürlüğe girer; çiftlik "Gazi Orman Çiftliği" adını alır.
- 1940: Necdet Pençe'nin projesiyle yeni hayvanat bahçesi açılır.
- 1 Nisan 1950: 5659 sayılı kanunla "Atatürk Orman Çiftliği" adını alır.
- 1981: Selanik'teki doğum evinin benzeri müze olarak açılır.
- 1988: Devlet Mezarlığı çiftlik arazisinde hizmete girer.
- 1992: Birinci derece sit alanı olarak tescil edilir.
- 1925: Çiftlik kurulur.
- 1 Şubat 1926: Gazi İstasyonu hizmete girer.
- 1926: Müdüriyet binasındaki saat kulesinin bu yıl yapıldığı düşünülür.
- 1933: Tarıma zarar veren hayvanların sergilendiği küçük bir hayvanat bahçesi kurulur.
- 1936-1937: Mimar Ernst Arnold Egli'nin tasarladığı yapılar inşa edilir.
- 1937: Atatürk çiftliği Hazine'ye bağışlar.
- 13 Ocak 1938: Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu'nu kuran kanun yürürlüğe girer; çiftlik "Gazi Orman Çiftliği" adını alır.
- 1940: Necdet Pençe'nin projesiyle yeni hayvanat bahçesi açılır.
- 1 Nisan 1950: 5659 sayılı kanunla "Atatürk Orman Çiftliği" adını alır.
- 1981: Selanik'teki doğum evinin benzeri müze olarak açılır.
- 1988: Devlet Mezarlığı çiftlik arazisinde hizmete girer.
- 1992: Birinci derece sit alanı olarak tescil edilir.
1936-1937 yıllarında mimar Ernst Arnold Egli, Atatürk'ün isteğiyle çiftlikte bir dizi yapı inşa etti. Bira fabrikası, bira fabrikası hamamı, memur ve işçi konutları, Atatürk'ün manevi kızı Ülkü için bir ev ve çiftlik müdürü için bir villa bunlar arasındadır. Müdüriyet binasının girişindeki kare planlı saat kulesinin, kaynaklara göre 1926'da çalışanların mesai saatlerine uyması için yapıldığı düşünülür; saat hâlâ çalışır.
Hayvanat bahçesinin hikâyesi de ilginçtir. 1933'te çiftlikte kurt, tilki, çakal, ayı, domuz, süne ve kımıl gibi tarıma ve insana zarar veren hayvanları göstermek için küçük bir hayvanat bahçesi kuruldu. Bu bahçe çok ilgi görünce Necdet Pençe'nin projesiyle modern bir hayvanat bahçesi tasarlandı; 1940'ta hizmete girdi ve 32 hektarlık alanıyla Türkiye'nin en büyük hayvanat bahçesi oldu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
1937 bağışı ve sonrası
Atatürk 1937'de çiftliği Hazine'ye bağışladı. Çiftliği yönetmek için 13 Ocak 1938'de yürürlüğe giren kanunla Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu kuruldu; çiftlikteki bira fabrikası bu dönemde Tekel'e devredildi ve çiftlik "Gazi Orman Çiftliği" adıyla çalışmaya devam etti. 1 Nisan 1950'de yürürlüğe giren 5659 sayılı kanunla adı "Atatürk Orman Çiftliği" oldu ve Tarım Bakanlığı'na bağlı, tüzel kişiliği olan bir kuruluş hâline geldi. Faaliyetleri her yıl Sayıştay tarafından denetlenir ve raporlar TBMM KİT Komisyonu'nda görüşülür.
İngilizce Vikipedi, 1926'dan sonra çiftliğin yönetiminin, hayvancılıkta tanınan ve Kars'ın kuzeyinde yaşayan Malakan topluluğuna teklif edildiğini, ancak bu topluluğun Ankara'ya taşınmayı kabul etmediğini aktarır.
Ek bilgi
BugünArazi 1950'lerden itibaren çeşitli kurumlara tahsis edildi veya satıldı. Türkçe Vikipedi'nin saydığı yerler arasında Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu, çimento fabrikaları, kömür depoları, spor tesisleri, konut kooperatifleri, hal, üniversiteler, Ankaray depolama tesisleri, Ankara Şehirlerarası Otobüs Terminali ve Orduevi bulunur. Türk Hava Kurumu'nun 1951'e kadar çalışan motor fabrikası da Gazi Orman Çiftliği'nde kurulmuştu. 1992'de birinci derece tarihî ve doğal sit alanı olarak tescil edilen çiftlikte, "Gazi Tesisleri" olarak bilinen 46 hektarlık alan 2011'de üçüncü derece doğal sit alanı olarak yeniden düzenlendi.
Çiftlikte bugün Gazi Banliyö İstasyonu çevresinde konaklama tesisleri, yüzme havuzu, lokantalar ve çocuk bahçeleri bulunur; süt, şarap ve meyve suyu fabrikalarında üretim sürer. Ankara Ticaret Odası'nın yaptırdığı, Atatürk'ün Selanik'te doğduğu evin birebir benzeri 1981'de "Atatürk Orman Çiftliği Atatürk Evi Müzesi" adıyla açıldı. Görsellerden ikisi de Mustafa Kemal'i 1929'da çiftlikte incelemeler yaparken gösterir. Bataklıktan örnek çiftliğe dönüşen bu alan, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki tarım ve kentleşme hedeflerinin somut bir örneğidir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Atatürk Orman Çiftliği maddesi (tr.wikipedia.org)
- Wikipedia (İngilizce), Atatürk Forest Farm and Zoo maddesi (en.wikipedia.org)