#1Her yıl 1 Temmuz'da kutlanan Denizcilik ve Kabotaj Bayramı, 1926'da yürürlüğe giren bir kanunun yıldönümüdür. Kabotaj Kanunu ile Türkiye'nin limanları arasında yolcu ve yük taşıma hakkı, yüzyıllardır yabancı bandıralı gemilerin de yararlandığı bir alan olmaktan çıktı ve yalnızca Türk gemilerine bırakıldı. Kanun, Lozan'da kapitülasyonların kaldırılmasının denizdeki somut sonucudur. Bu yazı kapitülasyonların kısa tarihini, Lozan'daki kararı ve kanunun neler getirdiğini anlatıyor.
Kabotaj nedir?
Türkçe Vikipedi'ye göre kabotaj, bir devletin kendi içindeki taşımacılıkta tanıdığı ayrıcalıktır. Bu ayrıcalıktan yalnızca kendi yurttaşlarının yararlanması millî ekonomiye önemli katkı sağladığı için devletler yabancı bandıralı gemilere ve yabancı uçaklara kabotaj yasağı koyar. Sözcük Fransızca kökenlidir. Bazı uluslararası sözleşmelerde de kabotaj yasağı koyma yetkisine ilişkin hükümler bulunur.
Kapitülasyonlar: ticari ayrıcalıktan ağır yüke
İngilizce Vikipedi, Osmanlı kapitülasyonlarını padişahların Hristiyan devletlere tanıdığı, onların ülkede yaşayan veya ticaret yapan uyruklarına haklar ve ayrıcalıklar veren belgeler olarak tanımlar. Bu belgelere Osmanlıca "ahitname" deniyordu. Kapitülasyonlara göre ülkeye gelen tüccarlar yerel yargılamadan, yerel vergilerden, askerlikten ve konutlarının aranmasından muaftı.
Kaynağa göre kapitülasyonlar başlangıçta Osmanlı'nın askerî üstünlüğü döneminde, Batılı tüccarlarla ticareti teşvik etmek için verildi ve Osmanlı askerî üstünlüğünü koruduğu sürece genellikle aleyhine değildi. Üstünlük Avrupa'ya geçince Avrupa devletlerine önemli ekonomik ve siyasi avantajlar sağladı. Türkçe Vikipedi, Osmanlı'nın II. Mehmed döneminde Venediklilere, I. Süleyman döneminde Fransızlara, dağılma döneminde ise Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngilizlere kapitülasyonlar verdiğini yazar.
İngilizce Vikipedi'ye göre kapitülasyonlar önce her Hristiyan devlete ayrı ayrı verildi. Sonra eski ayrıcalıkları tek belgede toplayan ve bir devlete tanınanı ötekilere de genişleten yeni kapitülasyonlar alındı; bu, "en çok kayrılan ulus" hükmüne dönüştü. Belgeler Avrupa mamul mallarının Osmanlı pazarına girişini kolaylaştırdı; Avrupalı tüccarlara vergi ve gümrük ayrıcalıkları, hatta bazı yargı ayrıcalıkları tanıdı. Örneğin Fransız konsolosu, Fransız tüccarlarla ilgili anlaşmazlıklarda yerel mahkemeler yerine yargı yetkisi kullanabiliyordu. İngilizce kaynak, 1740 Osmanlı-Fransız Antlaşması'ndan sonraki yıllarda Fransızların Levant ticaretinde ve Osmanlı limanları arasındaki taşımacılıkta rakipsiz bir konuma geldiğini yazar. Kabotaj meselesinin kökleri de buraya uzanır.
Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Cobija. Dosya sayfası
Türkçe Vikipedi'nin İzmir İktisat Kongresi maddesine göre kongre, Osmanlı ekonomisine ağır zararlar vermiş olan kapitülasyonların ve diğer ayrıcalıkların kabul edilemeyeceğini açıkça belirtti. Aynı kongrede Millî Türk Ticaret Birliği, kıyılarda kabotaj hakkının kullanımında ne devlete ne de kişilere ayrıcalık tanınmamasını istedi. Lozan'da bu talep karşılık buldu. İngilizce Vikipedi, antlaşmanın 28. maddesini şöyle aktarır: "Yüksek Akit Taraflardan her biri, kendisini ilgilendirdiği ölçüde, Türkiye'deki kapitülasyonların her bakımdan tamamen kaldırılmasını kabul eder."
Kanun ne getirdi?
Türkçe Vikipedi'ye göre kanunla şu haklar ve meslekler Türk yurttaşlarına ayrıldı:
Kanunun yürürlüğe girdiği 1 Temmuz, Türkçe Vikipedi'ye göre 1935'ten itibaren Kabotaj Bayramı olarak kutlanmaya başlandı. 2007'de bayramın adına "denizcilik" sözcüğü eklendi ve bayram Denizcilik ve Kabotaj Bayramı adını aldı.
Değerlendirme
Kabotaj Kanunu kısa bir metindir, ama arkasında dört yüz yılı aşan bir ayrıcalıklar düzeninin sonu vardır. Lozan'da kâğıt üzerinde kaldırılan kapitülasyonlar, bu kanunla Türk limanlarında, iskelelerde ve kaptan köşklerinde fiilen sona erdi. Atatürk döneminin ekonomik bağımsızlık anlayışı, denizde böyle somutlaştı.
Kabotaj nedir?
Türkçe Vikipedi'ye göre kabotaj, bir devletin kendi içindeki taşımacılıkta tanıdığı ayrıcalıktır. Bu ayrıcalıktan yalnızca kendi yurttaşlarının yararlanması millî ekonomiye önemli katkı sağladığı için devletler yabancı bandıralı gemilere ve yabancı uçaklara kabotaj yasağı koyar. Sözcük Fransızca kökenlidir. Bazı uluslararası sözleşmelerde de kabotaj yasağı koyma yetkisine ilişkin hükümler bulunur.
Kapitülasyonlar: ticari ayrıcalıktan ağır yüke
İngilizce Vikipedi, Osmanlı kapitülasyonlarını padişahların Hristiyan devletlere tanıdığı, onların ülkede yaşayan veya ticaret yapan uyruklarına haklar ve ayrıcalıklar veren belgeler olarak tanımlar. Bu belgelere Osmanlıca "ahitname" deniyordu. Kapitülasyonlara göre ülkeye gelen tüccarlar yerel yargılamadan, yerel vergilerden, askerlikten ve konutlarının aranmasından muaftı.
Kaynağa göre kapitülasyonlar başlangıçta Osmanlı'nın askerî üstünlüğü döneminde, Batılı tüccarlarla ticareti teşvik etmek için verildi ve Osmanlı askerî üstünlüğünü koruduğu sürece genellikle aleyhine değildi. Üstünlük Avrupa'ya geçince Avrupa devletlerine önemli ekonomik ve siyasi avantajlar sağladı. Türkçe Vikipedi, Osmanlı'nın II. Mehmed döneminde Venediklilere, I. Süleyman döneminde Fransızlara, dağılma döneminde ise Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile İngilizlere kapitülasyonlar verdiğini yazar.
Tarih notu
Fransa ve "en çok kayrılan ulus" kuralıKapitülasyonlardan Kabotaj Bayramı'na:
- 1453: Cenevizlilere ilk ayrıcalıklar (İngilizce kaynağa göre).
- 1454: Venedik.
- 1569: Fransa Kralı IX. Charles ile II. Selim arasında belgelenmiş ilk Fransız kapitülasyonu.
- 1740: Osmanlı-Fransız antlaşması; Fransız etkisinin doruğu.
- 8 Eylül 1914: İttihat ve Terakki yönetimi kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırır; karar Ekim başında uygulanır.
- 17 Şubat - 4 Mart 1923: İzmir İktisat Kongresi kapitülasyonları reddeder.
- 24 Temmuz 1923: Lozan Antlaşması'nın 28. maddesiyle kapitülasyonlar tamamen kaldırılır.
- 19/20 Nisan 1926: Kabotaj Kanunu kabul edilir.
- 1 Temmuz 1926: Kanun yürürlüğe girer.
- 1935: 1 Temmuz, Kabotaj Bayramı olarak kutlanmaya başlanır.
- 2007: Bayramın adı Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olur.
- 1453: Cenevizlilere ilk ayrıcalıklar (İngilizce kaynağa göre).
- 1454: Venedik.
- 1569: Fransa Kralı IX. Charles ile II. Selim arasında belgelenmiş ilk Fransız kapitülasyonu.
- 1740: Osmanlı-Fransız antlaşması; Fransız etkisinin doruğu.
- 8 Eylül 1914: İttihat ve Terakki yönetimi kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırır; karar Ekim başında uygulanır.
- 17 Şubat - 4 Mart 1923: İzmir İktisat Kongresi kapitülasyonları reddeder.
- 24 Temmuz 1923: Lozan Antlaşması'nın 28. maddesiyle kapitülasyonlar tamamen kaldırılır.
- 19/20 Nisan 1926: Kabotaj Kanunu kabul edilir.
- 1 Temmuz 1926: Kanun yürürlüğe girer.
- 1935: 1 Temmuz, Kabotaj Bayramı olarak kutlanmaya başlanır.
- 2007: Bayramın adı Denizcilik ve Kabotaj Bayramı olur.
İngilizce Vikipedi'ye göre kapitülasyonlar önce her Hristiyan devlete ayrı ayrı verildi. Sonra eski ayrıcalıkları tek belgede toplayan ve bir devlete tanınanı ötekilere de genişleten yeni kapitülasyonlar alındı; bu, "en çok kayrılan ulus" hükmüne dönüştü. Belgeler Avrupa mamul mallarının Osmanlı pazarına girişini kolaylaştırdı; Avrupalı tüccarlara vergi ve gümrük ayrıcalıkları, hatta bazı yargı ayrıcalıkları tanıdı. Örneğin Fransız konsolosu, Fransız tüccarlarla ilgili anlaşmazlıklarda yerel mahkemeler yerine yargı yetkisi kullanabiliyordu. İngilizce kaynak, 1740 Osmanlı-Fransız Antlaşması'ndan sonraki yıllarda Fransızların Levant ticaretinde ve Osmanlı limanları arasındaki taşımacılıkta rakipsiz bir konuma geldiğini yazar. Kabotaj meselesinin kökleri de buraya uzanır.
Görsel: Wikimedia Commons, CC0, yazar: Cobija. Dosya sayfası
Dikkat: yanlış bilinen
Lozan'ın 28. maddesiKapitülasyonların ilk kez ne zaman kaldırıldığı konusu sık karışır. İngilizce Vikipedi'ye göre İttihat ve Terakki yönetimi 8 Eylül 1914'te, Osmanlı'nın Birinci Dünya Savaşı'na girip girmeyeceğine ilişkin diplomatik manevralar sırasında kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırdı; Alman, Avusturya-Macaristan, İngiliz, Fransız ve Rus büyükelçileri ortak protesto verdi. Ancak savaştan sonra İtilaf devletleri bunları yeniden istedi. Kesin ve uluslararası kabul görmüş kaldırılış, Lozan Antlaşması'nın 28. maddesiyle olmuştur. Kanunun kabul tarihi için de iki tarih dolaşır: Türkçe Vikipedi'nin Kabotaj Kanunu maddesi 20 Nisan 1926, Kabotaj Bayramı maddesi 19 Nisan 1926 tarihini verir. Yürürlük tarihi olan 1 Temmuz 1926'da ise kaynaklar birleşir.
Türkçe Vikipedi'nin İzmir İktisat Kongresi maddesine göre kongre, Osmanlı ekonomisine ağır zararlar vermiş olan kapitülasyonların ve diğer ayrıcalıkların kabul edilemeyeceğini açıkça belirtti. Aynı kongrede Millî Türk Ticaret Birliği, kıyılarda kabotaj hakkının kullanımında ne devlete ne de kişilere ayrıcalık tanınmamasını istedi. Lozan'da bu talep karşılık buldu. İngilizce Vikipedi, antlaşmanın 28. maddesini şöyle aktarır: "Yüksek Akit Taraflardan her biri, kendisini ilgilendirdiği ölçüde, Türkiye'deki kapitülasyonların her bakımdan tamamen kaldırılmasını kabul eder."
Kanun ne getirdi?
Türkçe Vikipedi'ye göre kanunla şu haklar ve meslekler Türk yurttaşlarına ayrıldı:
- Akarsularda, göllerde, Marmara Denizi ve Boğazlarda, bütün karasularında ve bunların içindeki körfez, liman ve koylarda makine, yelken veya kürekle hareket eden araç bulundurma.
- Bu araçlarla yük ve yolcu taşıma.
- Dalgıçlık, kılavuzluk, kaptanlık, çarkçılık, tayfalık ve benzeri meslekler.
Ek bilgi
BayramKanunun arka planında Türk deniz taşımacılığının savaşlardan çok yıpranmış olarak çıkması vardı. Türkçe Vikipedi'ye göre Boğaziçi'nde 1854'ten beri yolcu taşıyan ve Osmanlı'nın ilk anonim şirketi olan Şirket-i Hayriye, 1911'den itibaren Trablusgarp, Balkan ve Birinci Dünya savaşlarında vapurlarının çoğunu ordunun emrine verdi. Savaş sonunda 10 vapurunu kaybetmiş, 5 vapuru kullanılamaz hâle gelmişti; elinde 18 vapur kalan şirket ancak devlet yardımıyla ayakta kalabildi. Aynı kaynağa göre şirketin ilk kaptanlarının neredeyse hepsi gayrimüslimdi. Kabotaj Kanunu'nun kaptanlık ve kılavuzluk gibi meslekleri Türk yurttaşlarına ayırması bu tablo içinde anlam kazanır. Şirket 1944'te devletleştirildi ve 15 Ocak 1945'teki 4517 sayılı kanunla fiilen ortadan kalktı.
Kanunun yürürlüğe girdiği 1 Temmuz, Türkçe Vikipedi'ye göre 1935'ten itibaren Kabotaj Bayramı olarak kutlanmaya başlandı. 2007'de bayramın adına "denizcilik" sözcüğü eklendi ve bayram Denizcilik ve Kabotaj Bayramı adını aldı.
Değerlendirme
Kabotaj Kanunu kısa bir metindir, ama arkasında dört yüz yılı aşan bir ayrıcalıklar düzeninin sonu vardır. Lozan'da kâğıt üzerinde kaldırılan kapitülasyonlar, bu kanunla Türk limanlarında, iskelelerde ve kaptan köşklerinde fiilen sona erdi. Atatürk döneminin ekonomik bağımsızlık anlayışı, denizde böyle somutlaştı.
Kaynaklar
- Vikipedi, Kabotaj maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Denizcilik ve Kabotaj Bayramı maddesi (tr.wikipedia.org)
- English Wikipedia, Capitulations of the Ottoman Empire (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Şirket-i Hayriye maddesi (tr.wikipedia.org)