Tünel (1875): Karaköy ile Beyoğlu arasındaki 573 metrelik yeraltı füniküleri

Tünel, İstanbul'da Karaköy ile Beyoğlu (Pera) arasında çalışan ve dünyanın en eski yeraltı demiryollarından biri olarak kabul edilen fünikülerdir. Fransız mühendis Eugène-Henri Gavand tarafından tasarlanan hat, 1871–1874 yılları arasında inşa edildi. Yolcu taşımacılığına 17 Ocak 1875'te başladı. Tünel, yaklaşık 573 metre uzunluğundadır ve iki istasyon arasındaki yaklaşık 60 metrelik yükseklik farkını, birbirine halatla bağlı iki vagonun karşılıklı hareketiyle aşar. 1863'te açılan Londra Metrosu'ndan sonra dünyanın ikinci yeraltı demiryolu olarak anılır. Tünel, Galata'daki bankalar, tüccarlar ve liman ile Pera'daki elçilikler, oteller ve konutlar arasında hızlı bir bağlantı sağladı. Hat, bugün de İstanbul'un toplu taşıma sisteminin bir parçası olarak hizmet vermektedir.

Galata yokuşunun derdi

XIX. yüzyılın ortalarında Galata ve Pera, İstanbul'un en hareketli semtleriydi. Galata, limanı, bankaları ve ticarethaneleriyle şehrin ekonomik merkezi olmuştu. Pera ise yabancı elçiliklerin, otellerin, kafelerin ve varlıklı ailelerin konutlarının bulunduğu bir semtti. Bu iki semt arasında yaklaşık 60 metrelik bir yükseklik farkı vardı. Galata'dan Pera'ya çıkmak için kullanılan Yüksekkaldırım gibi dik ve dar sokaklar, her gün binlerce insan için yorucu bir yolculuk anlamına geliyordu.

Fransız mühendis Eugène-Henri Gavand, 1867'de İstanbul'a turist olarak geldi. Galata ile Pera arasında gidip gelen insanların bu dik yokuşları tırmanırken çektiği zahmet dikkatini çekti. Gavand, iki semti bir yeraltı demiryoluyla birbirine bağlama fikrini geliştirdi. Projesini Osmanlı hükûmetine sundu ve 1869'da Sultan Abdülaziz'den imtiyaz aldı.

İnşaat ve açılış

Tünel'in inşaatı, 30 Temmuz 1871'de başladı. İnşaat, Galata'nın yoğun yerleşim dokusu altında yapıldığı için birçok güçlükle karşılaştı. Kazı sırasında yer altı suları, eski yapı kalıntıları ve dar sokakların altındaki engellerle uğraşmak gerekti. Tünelin bazı bölümleri açık kazı, bazı bölümleri ise yeraltı kazısı yöntemiyle yapıldı. Tünel, kesme taş ve tuğla ile örülerek kaplandı.

İnşaat, 1874'ün sonunda tamamlandı. Aralık 1874'te hat, deneme seferleriyle test edildi. İlk denemeler, yolcusuz seferlerle yapıldı. 17 Ocak 1875'te Tünel, yolcu taşımacılığına açıldı.

Teknik yapı

Tünel, bir füniküler sistemi olarak tasarlandı. Bu sistemde, iki vagon birbirine çelik bir halatla bağlıdır. Halat, üst istasyonda bulunan büyük bir tambura sarılır. Vagonlardan biri yukarı çıkarken diğeri aşağı iner; böylece iki vagonun ağırlıkları birbirini dengeler. Bu sistem, hareket için gereken enerjiyi önemli ölçüde azaltır.

Tünel'in başlıca teknik özellikleri şöyle özetlenebilir:

• Uzunluk: Yaklaşık 573 metre.
• Yükseklik farkı: Yaklaşık 60 metre.
• Eğim: Ortalama yüzde 10'a yakın.
• İstasyonlar: Alt istasyon Karaköy'de, üst istasyon Beyoğlu'nda, İstiklal Caddesi'nin başında (bugünkü Tünel Meydanı).
• Vagonlar: Başlangıçta ahşap gövdeli iki vagon kullanıldı; vagonlar yolcu ve yük bölümlerinden oluşuyordu.
• Güç kaynağı: Başlangıçta buhar makinesiyle çalışıyordu; 1971'de elektrikli sisteme geçildi.
• Yolculuk süresi: Yaklaşık bir buçuk dakika.

Tünel'in yolcuları

Tünel, açıldığı günden itibaren Galata ve Pera halkının vazgeçilmez ulaşım aracı oldu. İlk yıllarda vagonlarda birinci ve ikinci mevki ayrımı vardı. Vagonların bazı bölümleri, at arabaları ve yüklerin taşınması için ayrılmıştı. Tünel, Galata'daki bankalara ve ticarethanelere çalışanları, Pera'daki otellere ve elçiliklere de ziyaretçileri taşıdı.

1923'te Tünel'i işleten şirket, Türkiye'de faaliyetini sürdürdü; 1939'da hat devletleştirildi ve İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri'ne (İETT) devredildi. İETT'nin adındaki "Tünel" kelimesi, bu tarihî hattın kurumun kimliğindeki yerini gösterir. 1968–1971 yılları arasında Tünel kapsamlı bir yenilemeden geçti; buharlı sistem elektrikli sistemle değiştirildi ve yeni vagonlar hizmete girdi.

Tünel Meydanı ve çevresi

Tünel'in Beyoğlu'ndaki üst istasyonunun bulunduğu alan, bugün Tünel Meydanı olarak anılır. Bu meydan, İstiklal Caddesi'nin bir ucunu oluşturur. İstiklal Caddesi boyunca Taksim'e uzanan nostaljik tramvay hattı, Tünel Meydanı'ndan başlar. Meydanın çevresinde tarihî pasajlar, kitapçılar, müzik dükkânları ve kafeler bulunur. Galata Kulesi'ne inen yokuş da bu meydandan başlar.

Karaköy'deki alt istasyon ise Galata Köprüsü'ne ve Karaköy iskelesine yakın bir noktada yer alır. Böylece Tünel, deniz ulaşımı ile Beyoğlu arasında da bir bağlantı sağlar. Tünel'in iki istasyonu, bugün İstanbul'un en çok ziyaret edilen bölgeleri arasında yer alır.

Bir buçuk dakikalık bir yolculuğun ağırlığı

Tünel, ilk bakışta sadece birkaç yüz metrelik bir hat gibi görünür. Ancak bu küçük hat, XIX. yüzyıl İstanbul'unun değişen yüzünü ve modern kent ulaşımının erken bir örneğini temsil eder. Galata'nın tüccarları ve Pera'nın sakinleri için günlük hayatı kolaylaştıran bu proje, Osmanlı başkentinin Avrupa'nın büyük şehirleriyle aynı dönemde yeni teknolojileri benimsediğini gösterir.

Tünel'in hikâyesi, aynı zamanda bir mühendisin kişisel gözleminden doğan bir fikrin nasıl uzun ömürlü bir kurum hâline geldiğini anlatır. Gavand, Galata yokuşunu tırmanan insanları görerek bir çözüm düşündü; bu çözüm, bir buçuk asırdır İstanbulluların hizmetindedir. Bugün Tünel'e binen bir yolcu, sadece bir buçuk dakika içinde Karaköy'den Beyoğlu'na çıkar; ama bu kısa yolculuk, İstanbul'un ulaşım tarihinin en eski sayfalarından birinde yapılan bir gezintidir.