Ankara-Sivas demiryolu (30 Ağustos 1930): Cumhuriyet'in kendi kurduğu ilk büyük hat

Rayların doğuya yönelişi

Osmanlı Devleti'nden Cumhuriyet'e kalan demiryolları çoğunlukla yabancı şirketlerin elindeydi ve Anadolu'nun batısında yoğunlaşıyordu. Ankara, Anadolu-Bağdat hattının bir kolunun son durağıydı. Ankara'nın doğusunda ise, Birinci Dünya Savaşı yıllarında döşenmiş dar hatlı kısa bir yol dışında, demiryolu yoktu. Cumhuriyet'in ilk büyük demiryolu projesi bu boşluğu doldurmak için başlatıldı: Ankara'dan Kayseri üzerinden Sivas'a uzanan hat.

Bu yazıda hattın nasıl planlandığını, güzergâhının neden değiştirildiğini, inşaat sırasında yaşanan sözleşme krizini ve 30 Ağustos 1930'daki açılışı anlatıyoruz.

Başlangıç: 1924

Birinci Dünya Savaşı sırasında Ankara'dan İzzettinköy'e kadar 127 kilometrelik dar hatlı bir demiryolu döşenmiş ve Ağustos 1919'da işletmeye açılmıştı. Cumhuriyet ilan edildikten sonra Ankara'nın doğusuna uzanacak bir demiryolu, hükümetin öncelikli hedefleri arasına girdi. 23 Mart 1924'te Ankara'dan Sivas'a bir demiryolu yapılması kararlaştırıldı. Bu, Cumhuriyet'in kendi eliyle inşa etmeye başladığı ilk ana hattı.

Hattın yapımı için bir demiryolu inşaat ve işletme idaresi kuruldu. Ankara-Sivas ve Sivas-Samsun hatları için büyük bir bütçe ayrıldı. İlk iş İzzettinköy'e kadar olan dar hattın normal genişliğe çevrilmesiydi. Bunun ardından 10 Ekim 1924'te doğuya doğru inşaata başlandı.

Güzergâh tartışması: Yozgat mı, Kayseri mi?

İlk plan, hattın Yozgat üzerinden doğrudan Sivas'a ulaşmasıydı. Ancak askerî çevreler bu güzergâhın stratejik açıdan yeterli olmayacağını ve büyük nüfus merkezlerini birbirine bağlamayacağını öne sürdü. Bu itirazlar üzerine güzergâh değiştirildi. Hat Yerköy'den güneye kıvrılarak Kayseri'ye, oradan da Sivas'a uzanacaktı.

Bu değişiklik hattı uzattı, ama Kayseri gibi büyük ve köklü bir ticaret şehrini demiryolu ağına bağladı. Kayseri ayrıca güneyde Toroslar'a ve Adana'ya inecek ileriki bağlantılar için de uygun bir kavşak noktasıydı. Nitekim sonraki yıllarda Kayseri'den güneye, Ulukışla yönüne inen bir bağlantı hattı da yapıldı ve şehir Anadolu'nun iç kesimindeki en önemli demiryolu kavşaklarından biri oldu.

29 Mayıs 1927: Kayseri

Hat 29 Mayıs 1927'de Kayseri'ye ulaştı. Açılış, Başvekil İsmet Paşa'nın katıldığı büyük bir törenle kutlandı. Ankara'dan Kayseri'ye kadar olan bölüm yaklaşık 380 kilometreydi. İnşaatın üç yıl içinde bu noktaya gelmesi, sınırlı imkânlarla çalışan genç bir devlet için önemli bir başarıydı.

Aynı yıl Türkiye'deki demiryolu idareleri yeniden düzenlendi. Doğu demiryolunu işleten idare, Anadolu-Bağdat demiryollarının işletmesi ve Ankara-Kayseri hattını yapan inşaat idaresi birleştirildi. Ortaya çıkan Devlet Demiryolları ve Limanları İdare-i Umumiyesi, bugünkü TCDD'nin doğrudan öncülü oldu.

Belçika şirketiyle yaşanan kriz

Kayseri'ye kadar olan inşaat sürerken hükümet, hattın Kayseri-Sivas kesimi için yabancı bir şirketle anlaşma yaptı. 18 Aralık 1926'da Belçikalı Société Industrielle des Travaux ile imzalanan sözleşme, inşaatın Mart 1927'de başlamasını ve 1930'da bitmesini öngörüyordu. Sözleşme, Sivas ile Samsun hattı üzerindeki Turhal arasındaki bağlantıyı da kapsıyordu.

Ancak şirket kısa sürede mali sıkıntıya düştü ve iş aksadı. Meclis sözleşmenin feshine karar verdi. Sözleşme Türk tarafına risk yüklemeyecek şekilde yapılmış olduğundan, hükümet şirkete yalnızca o güne kadar döşenen kısmın bedelini ödedi. Kalan iş bir Türk şirketine verildi.

Şarkışla ve son ray

Türk şirketinin üstlendiği inşaat aksamadan ilerledi. 1 Şubat 1930'da hat Kayseri'den Sivas'a 84 kilometre uzaklıktaki Şarkışla'ya kadar açıldı. Son raylar 19 Temmuz 1930'da döşendi.

Kayseri'den Sivas'a kadar olan bölümün maliyeti 41,2 milyon lirayı buldu. Ankara'dan Sivas'a uzanan hattın toplam uzunluğu 602 kilometreydi.

30 Ağustos 1930: Sivas'ta açılış

Hat, Büyük Zafer'in sekizinci yıl dönümünde, 30 Ağustos 1930'da büyük bir törenle resmen açıldı. Tören için Ankara'dan gelen trende İsmet Paşa da vardı. Sivas, Millî Mücadele'nin ilk büyük kongresinin toplandığı şehirdi. 1919'da Mustafa Kemal'in at arabası ve otomobille ulaştığı bu şehre, on bir yıl sonra Ankara'dan trenle gelinebiliyordu.

Sivas'tan sonra

Sivas, sonraki yıllarda doğuya ve kuzeye uzanan hatlar için bir kavşak noktası hâline geldi. Samsun'dan güneye inen hat Kalın'da Ankara-Sivas hattına bağlandı. Sivas'tan Erzurum'a uzanacak hattın yapımına 1933'te Meclis'in onayıyla başlandı. Bu güzergâhın seçimi uzun tartışmalara yol açtı. Mühendisler Zara üzerinden daha kolay bir yolu tercih ederken Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak, Kangal Çayı'nı izleyen daha güneydeki zorlu güzergâhı savundu. Sonunda Çakmak'ın önerdiği güzergâh benimsendi.

Bugün Ankara'dan Kars'a uzanan ve Türkiye'nin en uzun demiryolu hattı olan Ankara-Kars hattının ilk büyük parçası, 1930'da tamamlanan bu bölümdür. 2023'te Ankara ile Sivas arasında hızlı tren hattı da açıldı.

Hattın kronolojisi

[liste]
[*]Ağustos 1919: Ankara-İzzettinköy dar hattı işletmeye açıldı.
[*]23 Mart 1924: Ankara-Sivas demiryolunun yapımı kararlaştırıldı.
[*]10 Ekim 1924: Doğuya doğru inşaat başladı.
[*]17 Nisan 1925: Yahşihan'a kadar açılış.
[*]20 Kasım 1925: Yerköy'e kadar açılış.
[*]29 Mayıs 1927: Kayseri'ye ulaşıldı.
[*]18 Aralık 1926: Kayseri-Sivas için Belçika şirketiyle sözleşme (sonra feshedildi).
[*]1 Şubat 1930: Şarkışla'ya kadar açılış.
[*]19 Temmuz 1930: Son rayın döşenmesi.
[*]30 Ağustos 1930: Sivas'ta resmî açılış.
[/liste]

602 kilometrelik bir irade: Ankara-Sivas hattının anlamı

Ankara-Sivas hattına bakınca bizi en çok etkileyen şey, demiryolunun Cumhuriyet'in ilk yıllarında bir ulaşım projesinden çok daha fazlası olarak görülmesi. Yabancı şirketlerin elinde kalan ve batıya dönük bir ağ devralan yeni devlet, ilk kez kendi kararıyla, kendi bütçesiyle ve giderek kendi müteahhitleriyle doğuya uzanan bir hat kurdu.

Güzergâhın Yozgat yerine Kayseri'den geçirilmesi, Belçika şirketiyle yaşanan kriz ve işin bir Türk şirketine devredilmesi, bu hattın kolay kurulmadığını gösteriyor. Bizce asıl önemli olan, bu zorlukların her birinin bir ders olarak sonraki hatlara aktarılmasıdır.

Sivas'ın seçilmesi de tesadüf değildi. 1919'da Millî Mücadele'nin kongre şehri olan Sivas, 1930'da Ankara'ya raylarla bağlandı. Açılışın 30 Ağustos'a denk getirilmesi, savaşın zaferiyle barışın inşasını aynı takvimde buluşturuyordu. Bugün aynı güzergâhta hızlı trenlerin çalışıyor olması, 1924'te verilen kararın ne kadar uzağı gördüğünü hatırlatıyor.