Serbest Cumhuriyet Fırkası 12 Ağustos 1930'da kuruldu ve
17 Kasım 1930'da kendini feshetti. Üç aylık ömrü,
Atatürk'ün partiyle ilişkisinin nasıl okunacağı sorusunu doğurdu.
Belge ne kaydediyor?
Türkçe ansiklopediye bakılırsa
Fethi Bey (Okyar), cumhuriyetçiliğe ve laikliğe sadık bir parti kurmasını isteyen
Mustafa Kemal'in tarafsız kalmasını şart koştu. Parti 1930 yerel seçimlerinde 502 belediyeden 31'inde birinci geldi; ardından
Kasım 1930'da Okyar tarafından feshedildi.
Atatürk'ün desteğini öne çıkaran anlatım
Aynı madde,
Mustafa Kemal'in
İsmet Paşa'nın itirazına rağmen CHF'den 14 kadar
mebusun yeni partiye geçmesini sağladığını, kız kardeşi
Makbule Hanım'ı ve yakın dostlarını ilk üyeler arasına koyduğunu, amacının hükûmeti denetleyecek bir muhalefet yaratmak olduğunu yazar.
Kontrolü öne çıkaran anlatım
İngilizce maddeye bakılırsa partinin kaç
mebus çıkaracağına
Atatürk,
İnönü ve
Okyar birlikte karar verdi; İngiliz arşiv belgeleri de partinin rejim tarafından şekillendirildiğine dair gözlemler içerir. Türkçe madde ise bazı yazarların, kapanış için CHF'nin parti yönetimine baskı yaptığını iddia ettiğini not eder.
Ayrışma nerede?
Bir okuma partiyi
Atatürk'ün içtenlikle istediği bir muhalefet denemesi, öbürü sınırları baştan çizilmiş bir parti olarak görür. Partinin hızla laiklik karşıtı kesimlerin desteğini toplaması, iki okumada da kapanışın ana nedeni olarak anılır.
Hüküm
Yukarıdaki anlatımlar yan yana konmuştur; hangisinin daha ikna edici olduğuna okur karar verir.